31. Lekuak eta ezlekuak

http://www.ivoox.com/31-lekuak-eta-ezlekuak_md_3215955_1.mp3″ Ir a descargar

Lekuez eta ezlekuez aritu gara gaurko saioan. Nolako lotura dute literaturarekin? Zer diote idazleek horiei buruz? Bestetik, Elearazi atariko Garazi Arrulak Jamaica Kincaiden ‘Neska’ ipuina irakurriko digu, Iraitz Ugaldek liburu komentarioa egin digu ‘Zebra efektua’ komikiari buruz, eta ITU bandakoek Harkaitz Canoren “Neguko zirkoa” ipuin bildumako ale bat ekarriko digute.

On egin!

‘Zebra efektua’, Iñaki Gonzalez Holgado & Harkaitz Cano | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/zebra-efektua-iraitz-ugalde_md_3215886_1.mp3″ Ir a descargar

Iñaki Gonzalez Holgadoren irudiek eta Harkaitz Canoren hitzek betetzen dituzte ‘Zebra efektua’ liburuko orriak. 2013ko urrian argia ikusi zuen komikia da, AEBetako historian bidaia egitera garamatzana.

2007a da. Ilargi beteko gaua New Orleanseko errepideetan. Ez da lehen aldia Bob eta Jimmyk diru truke norbait garbituko dutena, beste behin ere zergatia ezagutu gabe. Profesionalak dira eta dena dute kontrolpean. Ustekabeko aldaketa batek guztia hankaz gora jarriko du ordea, eta larri, ihes egin beharko dute bakoitzak bere aldetik.

Bob-ek lagunak baino zorte handiagoa izango du, baina ez da larrialditik atera duen gertakizunari azalpen logikorik aurkitzeko gai izango. Badirudi, azalaren kolorea aldatu zaiola, supituki zuria dela. Jada ez du gauaren erdian poliziak bila dabiltzan bi gizon beltzetariko baten antzik. Ez da susmagarria. Azal zuri berriak salbatu du. Eta orrietan aurrera, mendeetan atzera, hasiko da irakurlea Bob-en arbasoek, bere aitak, aitonak eta aurrekoek izan dituzten antzerako esperientziak ezagutzen. Azalaren koloreak baldintzatutako bizitza izan duten gizonak, eta maldizio zahar bat dela medio, beronen aldaketa jasan dutenak. Belaunaldien sokari tiraka AEBko esklabutzaren historiaren marrazkia osatzera iritsiko gara.

“ Badakizu bi tragedia mota daudela, ezta? Bata, desio duzuna ez betetzea da. Bestea, desio duzuna betetzea… Eta, sinetsi ala ez, bigarrena da bietan txarrena, ez izan dudarik… Kontuz zure desioekin, Ellison anaia…“ Horixe esan zion 1899an jabe zuriek egin zizkioten zauriak sendatzen ari zitzaion atsoak Boben arbasoren bati, honek zuria izatea nahiago lukeela esan zionean.

Bob ez da ohartuko bere azken lanak zein lotura duen berrehun urte lehenago Gineako Golkotik atera zen itsasontzian esklabu zeramaten bere arbasoarekin. Istorioaren girabuelta askoren ondoren ohartuko gara zein den gaur gaueko biktima akabatzeko arrazoia eta deskuido batek zelan eraman duen bilarreko mahaian bola zuria beltzaren ordez zulora.

“Bizitza marra mehar bat da. Eta marraren alde batera zein bestera, amildegi bana.“ Gauzek ez dute zertan zuriak ala beltzak izan. Baina batzuetan hala izaten da, antzina nahiz egun.

28. ‘Lasai, ez da ezer gertatzen’, Ana Malagon

http://www.ivoox.com/28-lasai-ez-da-ezer-gertatzen-ana-malagon_md_3076787_1.mp3″ Ir a descargar

Ana Malagon idazlearekin arituko gara bere estreinako lanaz, ‘Lasai, ez da ezer gertatzen’ mikroipuin liburuari buruz. Horrez gain, Lander Arretxea literatur ikasketei buruzko erreportajea osatuko digu, Iratxe Esnaolari egindako elkarrizketan oinarrituta. Hark azalduko digu non egin daitezkeen ikasketa horiek eta zertarako balio duten. Iraitz Ugaldek, berriz, bi komikiren komentarioa osatuko digu: bataren izena ‘Kristalezko hiria’, Paul Karasik eta David Mazzucchellik egina. Bigarrena, ostera, ‘Alokairuan’, Pernan Goñirena. Saioaren azken ordu laurdenean ITU bandakoek hezkuntzari buruzko gogoetak izango dituzte hizpide.

On egin!

‘Kristalezko hiria’, Paul Karasi & David Mazzucchelli eta ‘Alokairuan’, Pernan Goñi | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/iraitz-ugalde-izena-kristalezko-hiria-paul-karasik-eta_md_3076792_1.mp3″ Ir a descargar

Paul Austerren City of Glass (1985), Ghosts (1986) eta The Locked Room (1986) New York-eko trilogia osatzen duten hiru liburuek metropolian gauzatzen diren hiru istorio kontatzen dituzte. Horietan lehena, ‘Kristalezko hiria’, Paul Karasik eta David Mazzucchellik komikira ekarri zuten 1994an. Edizio hura Harkaitz Canok itzuli zuen euskarara 2006an.

Zoritxarreko bizitzak mundutik isolatuta daukan Danniel Quinn idazleak detektibe batengatik galdetzen duen ezezagun baten deia jasoko du gauaren erdian. Erratuta dabilela esan arren, ezezagunak ez dio deitzeari utziko. Eta azkenean Quinnek bila dabilen pertsona bera dela esatea deliberatuko du. Horra protagonistaren lehen irristada. Hutsala, izatez, ez balitz supituko berea ez den bizitza bat bizitzen hasiko delako. Idazten dituen eleberrietako protagonistaren antza hartuz. Inoren larruan sartuz. Bere semea hil nahi omen duen Stillman jaunari jarraitzea izango du xede. Haren itzala izatea. Hori muturreraino eramateak noraino eramango duen ez daki, ordea.

Austerren obran kirika egiteko abagune grafikoa da. Abstraktutasuna irudi bidez esplikatzea lortzen du. Pertsonaiaren barne bukleetan, hiriaren laberintoan, egia eta fikzioaren dikotomia lausoan galtzea. Besterentzea, zerbait naturala balitz bezala. Bizipen eldarniotsuen keak irentsia izan arte. Probatzeko modukoak diren sensazioak dirudite.

‘Alokairuan’ komiki liburua 2010ean argitaratu zen. Pernan Goñik Gaur 8 astekarian luzaroan argitaratutako komiki tiren bilduma da. Alokairuan bizi diren pertsonaien arteko bizikidetza aitzakiatzat hartuta, eguneroko bizimoduaz mintzo da, era zirikatzailean. Alokairuan bizitzearen prekarietatea eta aldi bereko aberastasuna umorez erakusten ditu, edonori bizipenak gogora ekarri eta kilimak ateratzeko moduan.

Etxeari zutik eusten diotenak ez baitira hormak, habitanteak baizik. Horror Morroreko biztanleak kolore guztietakoak dira: Xabi mendizale zaildua; Florencilla musikari feminista zoroa; Neo, teknologia berriek errealitatetik deskonektatuta daukaten mutikoa (sekula bere aurpegia ikusiko ez duguna, beti baitarama markara bat jantzita); Neoren ama, alokairu etxera semearekin etorri zena; Bixen komikigilea… eta pasaeran ibiliko diren beste asko eta asko. Bizikidetzaren ajeak. Bizikidetzaren bizitasuna. Eguneroko gauza txikietan tolerantziak duen garrantzia. Platera zikinak, igande arratsaldeak, paretaz bestaldeko larrujotzeak, pisukideen joan etorriak… egunerokoaren argazki komikoak.

Bi komiki proposamen gauzkoan: sakona bata, ‘Kristalezko hiria’, airosoa bestea, ‘Alokairuan’. Liburutegiko apalean hautsa kendu eta birziklatzea merezi dutenak.

25. Albert Camus oroituz

http://www.ivoox.com/25-albert-camus-oroituz_md_2898357_1.mp3″ Ir a descargar

Gaurko saioaren zatirik handiena Albert Camus idazleari eskainiko diogu. Orain hilabete gutxi batzuk ospatu zen bere jaiotzaren mendeurrena, eta berandu samar izanagatik, aitzakia hori baliatuko dugu berari buruz hitz egiteko. Horrez gain, Iraitz Ugaldek bi liburu izango ditu hizpide, Virginia Woolfen ‘Gela bat norberarena’ batetik, eta Anne Franken Egunkaria, bestetik. Gurekin izango ditugu ITU bandako kideak ere, ohi duten moduan azken 15 minutuetan nahi duten guztia esateko. Gaurkoan, Amiri Baraka poeta amerikarraren poema batzuk euskaratu dituzte lehen aldiz.

On egin!

‘Gela bat norberarena’, Virginia Woolf eta ‘Anne Franken egunkaria’, Anne Frank | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/gela-itxi-bat-iraitz-ugalde_md_2898366_1.mp3″ Ir a descargar

Azken Durangoko azokan presentzia berezia izan zuen Virginia Woolf-en Gela bat norberarena liburuak. Alde batetik, Maria Colera Intxaustik Consonniren eskutik eginiko itzulpena orduantxe argitaratu zelako. Bestalde, aldizkariko azala pintatzen zuten hitzak bertako pasarte ezagunenetariko batekoak zirelako.

Virginia Woolfek 1928an Newnham eta Girtongo Eskola Femeninoetan emandako bi hitzaldi biltzen ditu liburuak. Emakumeak, fikzioa idatziko badu, dirua eta gela propioa behar dituela dio. Ideia hori helarazi nahi die Woolf-ek bere entzuleei, mundua interpretatzeko emakumearen modua idatzita gera dadin, bere garaiko emakumeen hitzak irakur daitezen. Gizonen eta emakumeen arteko ezberdintasuna baliabideek ezarria dela dio, eta Shakespeare-en balizko arrebaren adibide kuriosoa ipintzen du, haren gaitasun berberak izanda ere, emakume jaio izate hutsak zertan amaitzera eramango lukeen irudikatuz.

Harago doa, gainera, analisia. Gizartean hartzen ditugun rolak aztertzen ditu: “Zergatik edaten zuten gizonek ardoa eta emakumeek ura?”. Gure portaeretan ezustean bezala daramagun generoaren inpronta sakon aztertzen du, “Sexu baten segurtasun eta oparotasunaz eta bestearen pobrezia eta segurtasun gabeziaz” eta horren zergatiez hausnartuz. Eta horrela iritsi da beharbada, egun, generoaren inguruko edozein lanketatan erreferentzia izatera.

Woolfek bere entzuleei opa ziena baino gutxiagorekin idatzi zuen bere egunkaria Anne Frank. Josu Zabaletak itzulia, Erein argitaletxeak berrargitaratu berri du II. Mundu Gerraren kontakizunaren zati den lekukotza hunkigarri hau. Ez zuen gela bat berea Anne Frankek. Beste zazpi lagunekin elkarbanatu beharreko ezkutalekua besterik ez zuen. Dirudun familiako alaba izateak ezin uka lagundu zionik.

Euren babesleek lepoa jokatu zuten ezkutaldi osoan zehar eta behar zuten guztia erosteko adina diru izan zuten Frank-tarrek egonaldi itogarriak iraun artean. Baina Annek bere gela propioa koadernoan idazten zuenarekin eraiki behar izan zuen. Horixe baitzen bere esparru pribatu bakarra. Inozentzia pixkanaka erantziz doazen konikak dira, Anneren izaerarako eta bizipenetarako atea parez pare zabaldu eta II Mundu Gerrako errealitatearen argazki gordina egiten dutenak, historia oraindik idazteke zegoen garaian. Beti izango ditu Anne Frankek 13 urte. Beti izango da heziketa aristokratikoko neskato lotsabakoa. Sarraski historiko baten erdi-erdian bere eguneroko bizimoduko arazoak, amorru, min eta maiteminak, izuari eta itolarriari aurre egiteko estrategiak bide batez bezala kontatzen dizkiguna.

XX. mendeko bi emakumeren ahotsak biltzen dituzten liburuak gaurkoan. Gela bat norberarena zen Woolfek bere entzuleei opa zien handiena. Ez zuen halakorik izan Frankek bere egunkaria idazteko garaian, baina, Woolfek nahiko zukeena utzi zuen historiarako, garaiko emakumeen ahotsa idatzita geratzea.

23. Euskal itzulpengintzako aferak

http://www.ivoox.com/23-euskal-itzulpengintzako-aferak_md_2801924_1.mp3″ Ir a descargar

Euskal itzulpengintzari helduko diogu gaurkoan. Ikusiko dugu zer nolako aferak sortzen diren euskal literatura atzerrira itzultzen denean, eta baita atzerriko literatura euskarara ekartzean ere. Horrez gain, Elearazi atariko Danele Sarriugartek bi autore plazaratuko dizkigu (Chus Pato eta Maria Aurelia Capmany), Iraitz Ugaldek bi libururen komentarioa egingo digu (Jim Thompsonen ‘The Grifters’ eta Dolores Redondoren ‘Hezurren ondarea’), eta saioaren hondarrean, ohi legez, ITU bandakoei emango dizkiegu azken 15 minutuak. Maria Jose Kerejetaren ‘Ezezagun baten koadernoa’ (1988) poema liburuko ale batzuk ekarriko dizkigute gaur.

On egin!

Jim Thompsonen ‘The Grifters’ eta Dolores Redondoren ‘Hezurren ondarea’ | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/iraitz-ugalde-jim-thompsonen-the-grifters-eta-dolores_md_2802056_1.mp3″ Ir a descargar

“Elizondoko isiltasun hark existitzen ez zen bake bat aldarrikatzen zuen, lur azalaren azpitik irakiten zegoen baretasun bat, laba goriko erreka bat balebil bezala Baztan errekaren parean leku hartako bizilagunei su-leizetik beretik goraka doan energía teluriko bat kutsatzeko”.

Horrelako misterioak biltzen ditu bere baitan Hezurren ondareak, Dolores Redondoren bigarren eleberriak. Zaindari ikusezinari jarraipena ematera dator Baztango trilogía osatuko duten hiru liburuetan bigarrena. Fernando Rey eta Mikel Vilchesek euskaratu dute. Argitaratu orduko hamaika hizkuntzatara itzulia izateaz gain, aurki egingo du zinemarako saltoa. Amaia Salazar ispektoreburua eliza baten profanazioa eta jarraian gertatu diren zenbait hilketa ikertzera dator bere jaioterrira. Baztango behelainoa eta egurats umela ezkutaleku ezinhobea dira, ordea, basoko piztia, iraganeko mamu eta zomorro psikopatentzat. Eta banaka behaztopatuko da hauetariko bakoitzarekin. Krimen guztiak erlazionatuta daudela demostratzeko ahaleginean, agoteek, euskal mitologiak, indarkeria matxistak, kristautasunak, tradizioak eta familiak bat egiten duten zurrunbilo sakonaren erdian aurkituko da. Eta zailtasun personal oro gainditu beharko du kasua ebaztera iristeko. Polizia gisa atzean ez geratzeko oilartzen, ama berriaren inseguridadeetan amiltzen, erdi sorgina duen izeba zaharrarekiko tratuan eta umea zenetik ama zoroari dion izu sakona menderatu nahian ikusiko dugu Amaia. Kasua argituagatik, kostako zaio bere barne-korapilo guztiak askatzea.

Jim Thompsonek 1963an idatzi zuen The Grifters eleberria, estatubatuarraren beste zenbait nobelaren antzera Miel Anjel Elustondok euskarara ekarri duena, Litxarreroak izenpean. Nobela zikina eta azkarra da, ez kasualitatez, 1990ean Stephen Frears-ek pantaila handira eraman zuena. Iruzurgileak eta soziopatak izan ohi dira Thompsonen nobeletako pertsonaiak. Halakoxea da Roy Dillon. Bere amak hamalau urte zituela jaio zen. Umea izan berritan alargunduata, neska gaztearen jarrera “arreba zahar berekoiak neba txiki ernegagarriarekin duena”ren antzekoa izan zen. Haurtzaro zakarrak hiriko oihanean bizirauten irakatsia diola ohartzeke, ahal bezain laster urrunduko da Roy amaren ondotik. Ez du sustrai sakonik inon botako. Jendeak oroit dezakeen nabarmenkeria oro saihestuko du. “Hartu eta aire!” filosofiarekin aberastuz (eta aldi berean pobretuz), ingurukoei ahal duen guztia lapurtu eta dagoen tokitik ospa eginez emango ditu urteak. Gipoi baten ondorioz larri dagoen unean, ama berriro agertuko da bere bizitzan. Apur bat ahul eta gizaki, bere inguruaren kontrola galduz joango da Roy. Eta indartzen denerako, urteetako bizimoduak gaina hartua izango dio. Merezi duen azkenburukoaz ixten du nobela Thompsonek, liburu osoan nabaria den azerikeria goi mailaraino eramanez.

Hezurren ondarea, krimena eta afera poliziakoak Baztango lurretan gauzatuak; Litxarreroak, nobela beltz amerikanoaren poltsikoko lagina. Gaurko bi proposamenak akzio apur baten gogoz daudenentzat.

21. Drogak eta literatura

http://www.ivoox.com/21-drogak-eta-literatura_md_2696163_1.mp3″ Ir a descargar

Literaturaren historian, obra askotan aipatu izan dira drogak. Aldi berean, idazleek askotan jo dute drogak erabiltzera. Gaurko irratsaioan saiatuko gara drogak eta literaturak historian zehar izandako harremana landuz, horrekin zerikusia duten autore eta obra nagusien errepaso orokor bat egiten. Horrez gain, Elearazi atariko Garazi Arrulak Alki Zei idazlearen berri emango digu, Iraitz Ugaldek ‘Habiak’ komikiaren komentarioa egingo digu eta, saioaren hondarrean, heriotzarekin lotutako testuak irakurriko dituzte ITU bandakoek.

On dagizuela!

‘Habiak’, Maite Gurrutxaga & Dejabu | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/habiak-iraitz-ugalde_md_2696171_1.mp3″ Ir a descargar

“Sustraiak ditut zainen ordez.

Nire begietan kimuak

bilatzen dituenak

zuhaitz bat aurkituko du.

Nire begietan leihoak bilatzen dituenak,

zuhaitzen adarrek sostengatzen duten zerua

aurkituko du.

Sustraiak ditut zainen ordez.

Izakien malkoak edaten

dituzten txorien zain

eman dut bizitza.

Txori ixilak, txori anonimoak…

oroitzapenak nahi bezala astintzen dituzten

txori ixiliak,

anonimoak.”

Pertsonak ezin du txoriak bezala hegan egin. Gure bizilekutik alde egitera behartuko bagintuzte ere, ez lukete lortuko gure sustraiak erauztea. Baina lotzen gaituzten sustrairik gabe nola egin hegan? Kukuak beste txorien arrautzak nola, Ximon ere bere baserritik bota zuten Abiadura Handiko Trena eraikitzeko. Berriki alargunduta, herriko pisu batean kabitu behar berak eta bere bakardadeak. Ez dio horregatik amets egiteari utziko. Hegoa zaurituta izan arren, plan bat du. Eta horretan dihardu lanean, xorro-xorro, txoriak habia egiten duen egonarri eta dedikazio guztiarekin.

Selmak beste arrazoi batzuk tarteko utzi behar izan du bere habia. Han urrutian, Bosnian, etxekoak ditu zain. Ximon zaharra jagotera etorri da Euskal Herrira. Badaki berak bilduko duen diruaren premia gorria dutela gerrak astindutako Gorazde herrian. Inkomunikaziora kondenatuta dirudite Ximonek eta Selmak. Euren munduen bategiteak ekar dezakeen harmonia ilustratuko zaigu, ordea, gaur hizpide dugun liburuan.

Dejà vu panpin laborategia Ainara Gurrutxagak eta Urko Redondok osatzen dute. Aurpegi ezagunak bienak, beste kide batzuekin batera eurek sortutako antzezlanak (Errautsak (2010), Gure bide galduak (2011)…) gauzatzen oholtza gainean ikusi ditugunontzat. Oraingoan, Maite Gurrutxaga marrazkilariarekin elkarlanean, antzerki gisa argia ikusi zuen Covek nije ptica/Gizona ez da txoria (2009) lana komikira ekarri dute, HABIAK izenburupean. Batera argitaratu da NIDOS, gaztelaniara eginiko itzulpena. Jatorrizkoa bezalaxe hiru hizkuntzatan dago idatzia: euskaraz, gaztelaniaz eta bosnieraz. Bietan errespetatzen da euskara Ximonen ahotan, eta bosniera Selmaren esparruan. Ingurua da erdal hiztuna izango dena Nidos-en, eta euskalduna, berriz, Habiak-en.

Hitz gutxiko liburua da, baina marrazkiek narrazio gaitasun handia dute. Simultaneoki gertatzen diren egoerak erakustea lortzen da, pertsonaia bakoitzaren haria galdu gabe istorioaren gauzatze eta ebazte osora iritsi arte. Mugimendua eta efektuak guztiz lortuta daude. Tonalidadeekin jolasten du marrazkilariak, oroitzapenak zuri beltzera eta pasarte ezberdinak hori, arrosa nahiz urdin zaporera ekarriz. Gertakizun hunkigarriek eta pertsonaien arteko harreman samurrak emozioz kargatzen dute irudi liburua. Pasa den urteak utzi digun ale berezienetariko bat, inondik ere, komikizaleontzat.

“Sustraiak ditut zainen ordez.

Nire begietan kimuak

bilatzen dituenak

zuhaitz bat aurkituko du.

Nire begietan leihoak bilatzen dituenak,

zuhaitzen adarrek sostengatzen duten zerua

aurkituko du.

Zuhaitzen sustraiek

hirietako espaloiak zartatzen dituzte”