‘La ciudad’, Karmelo C. Iribarren | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/jon-iraola-la-ciudad-karmelo-iribarren_md_3123647_1.mp3″ Ir a descargar

Euskal Herriko poeta ezagunenetariko baten bilduma bat izango dut hizpide gaurkoan. Hona hemen bere poema bat, pista moduan, ea asmatzen duzuen zeini buruz ari naizen.

LOS PARAGUAS, LOS TAXIS

Acabo de tirarlo,

35 minutos bajo la tormenta

-esperando un maldito

taxi-

han podido con él.

Pero cómo se ha portado.

Ésa es la diferencia:

los taxis son como ciertos amigos,

nunca están cuando más los necesitas.

Los paraguas, en cambio, mueren por ti.

Bai horixe. Gaurko idazlea Karmelo Iribarren da eta bilduma, La Ciudad (2008ko edizio berritua).

Karmelo Iribarren-en poemak gaztetxo nintzela irakurri nituen lehen aldiz. Euskaraz ere badago bilduma bat, Ereinek argitaratua (Gainontzekoa, kontuak dira) eta internet-en eta zintzilikatuta poema asko aurki daitezke. Gaur egun, hamar bat urte beranduago, poeta tabernikola eta jada ardosaurio hau berrirakurtzerakoan, nire sentsazioa izan da kursiak iruditu zitzaizkidan poemak askoz ere kursiagoak iruditu zaizkidala, eta desesperatuak iruditu zitzaizkidanak askoz ere desesperatuagoak. Baina, aldi berean, sentitu dut umorearekin bai batak zein besteak salbatzen dituela, umore beltz eta etsi horrekin distantzia markatzen duela.

Maitasuna da dudarik gabe La ciudad bilduma honen ardatzetako bat, maitasuna eta emakumeak nagusiki. Ondoren datoz gaua, alkohola, hiria, tabernak, liburuak edota eguneroko bizitzako objektuak. Arruntetik eta txikitik abiatzen ditu poemak batzuetan; gainbeherari nostalgiaz eta tristuraz begiratzen dio, desesperazioz ez denean, besteetan; maiteari heltzen dio, maitasunari, salbatzeko gogoz; eta batez ere barre egiten dio bere buruari, barre egiten digu denoi.

Pasatu izan zait, batzuetan irakurtzen duzula bere maitasun poema bat eta pentsatzen duzula: posible ote da aurreko poema ilun eta desesperatu hori idatzi duen berberak kursileria hau idaztea? The Ramones taldea gogorarazi dit horrelakoetan; kanta gogor baten ondoren “Hey, little girl i wanna be your boyfriend” entzutea bezala da.

Karmelo Iribarren-en poesia zuzena da, argia, zerbeza bat hartu bitarteko burutazio bat, gardena, laburra. Idazlearen esfortzu guztia horretantxe kontzentratzen dela dirudi: ahal bezain zuzenen, gardenen, laburren, argien, idaztean; ahal bezain errazen. Horrek ez du esan nahi inolaz ere poema arinak direnik; niri behintzat hiruzpalau irakurri ostean nire buru arinak deskantsu pixka bat eskatzen dit. Egunean bat, bi gehienez irakurtzea, horixe egokiena. Eta gainera poema hauek duten onena da edozein lekutan irakur ditzakezula: metroan, igogailuan, sofan etzanda pisukideak eztabaidan ari diren bitartean, tabernan, bikoteari ohean, sukaldean zabiltzan bitartean.

QUÉ RARA

Qué rara

suena

a estas edades

la palabra

La dices,

y no sabes

si te engañas

a ti mismo,

o a ella,

o él

a los dos.

Egia aitortu behar badut, sinpatia sortzen didan idazlea da Iribarren; iruditzen zait ulertzen nauela, nire penak ere bereak direla. Azken finean, ez da alferrik barra baten bestaldean urtetan egon. Bere poemak irakurtzen ditut eta pentsatzen dut: postaletan agertzen ez den hiri lazgarri hori ere nirea da. Horrela burutu du agian unibertsitatetik pasa ez denaren mendeku gorena: unibertsitateko irakasleek bere obra aztertu eta ikasleei irakurraraztea.

‘Kristalezko hiria’, Paul Karasi & David Mazzucchelli eta ‘Alokairuan’, Pernan Goñi | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/iraitz-ugalde-izena-kristalezko-hiria-paul-karasik-eta_md_3076792_1.mp3″ Ir a descargar

Paul Austerren City of Glass (1985), Ghosts (1986) eta The Locked Room (1986) New York-eko trilogia osatzen duten hiru liburuek metropolian gauzatzen diren hiru istorio kontatzen dituzte. Horietan lehena, ‘Kristalezko hiria’, Paul Karasik eta David Mazzucchellik komikira ekarri zuten 1994an. Edizio hura Harkaitz Canok itzuli zuen euskarara 2006an.

Zoritxarreko bizitzak mundutik isolatuta daukan Danniel Quinn idazleak detektibe batengatik galdetzen duen ezezagun baten deia jasoko du gauaren erdian. Erratuta dabilela esan arren, ezezagunak ez dio deitzeari utziko. Eta azkenean Quinnek bila dabilen pertsona bera dela esatea deliberatuko du. Horra protagonistaren lehen irristada. Hutsala, izatez, ez balitz supituko berea ez den bizitza bat bizitzen hasiko delako. Idazten dituen eleberrietako protagonistaren antza hartuz. Inoren larruan sartuz. Bere semea hil nahi omen duen Stillman jaunari jarraitzea izango du xede. Haren itzala izatea. Hori muturreraino eramateak noraino eramango duen ez daki, ordea.

Austerren obran kirika egiteko abagune grafikoa da. Abstraktutasuna irudi bidez esplikatzea lortzen du. Pertsonaiaren barne bukleetan, hiriaren laberintoan, egia eta fikzioaren dikotomia lausoan galtzea. Besterentzea, zerbait naturala balitz bezala. Bizipen eldarniotsuen keak irentsia izan arte. Probatzeko modukoak diren sensazioak dirudite.

‘Alokairuan’ komiki liburua 2010ean argitaratu zen. Pernan Goñik Gaur 8 astekarian luzaroan argitaratutako komiki tiren bilduma da. Alokairuan bizi diren pertsonaien arteko bizikidetza aitzakiatzat hartuta, eguneroko bizimoduaz mintzo da, era zirikatzailean. Alokairuan bizitzearen prekarietatea eta aldi bereko aberastasuna umorez erakusten ditu, edonori bizipenak gogora ekarri eta kilimak ateratzeko moduan.

Etxeari zutik eusten diotenak ez baitira hormak, habitanteak baizik. Horror Morroreko biztanleak kolore guztietakoak dira: Xabi mendizale zaildua; Florencilla musikari feminista zoroa; Neo, teknologia berriek errealitatetik deskonektatuta daukaten mutikoa (sekula bere aurpegia ikusiko ez duguna, beti baitarama markara bat jantzita); Neoren ama, alokairu etxera semearekin etorri zena; Bixen komikigilea… eta pasaeran ibiliko diren beste asko eta asko. Bizikidetzaren ajeak. Bizikidetzaren bizitasuna. Eguneroko gauza txikietan tolerantziak duen garrantzia. Platera zikinak, igande arratsaldeak, paretaz bestaldeko larrujotzeak, pisukideen joan etorriak… egunerokoaren argazki komikoak.

Bi komiki proposamen gauzkoan: sakona bata, ‘Kristalezko hiria’, airosoa bestea, ‘Alokairuan’. Liburutegiko apalean hautsa kendu eta birziklatzea merezi dutenak.

26. ‘Erraiak’, Danele Sarriugarte

http://www.ivoox.com/26-erraiak-danele-sarriugarte_md_2945514_1.mp3″ Ir a descargar

Danele Sarriugartek ‘Erraiak’ bere lehen eleberria argitaratu du, eta elkarrizketa egin diogu. Hizketan luze aritu garenez, ezin izan dugu elkarrizketa osorik sartu irratsaioan, eta hemen duzue entzungai, plazer baduzue. Horrez gain, Lander Arretxeak erreportajea osatu digu, hilean behin ohi duenez. Oraingoan literatura irakurterrazari buruz aritu da. Azken ordu laurdenean, berriz, ITU bandako kideak izan ditugu gurean. Limam Boisha poeta sahararraren hainbat poema itzuli dituzte euskarara.

On egin!

ITU bandaren hamahirugarrena

http://www.ivoox.com/itu-bandaren-hamahirugarrena_md_2898396_1.mp3″ Ir a descargar

Amiri Barakaren poema batzuk lehen aldiz euskaratu dituzte ITU bandakoek, eta horiek ekarri dituzte beren hamahirugarrenean. Poemotako sei laster argitaratuko den ITU aldizkarian ere izango dira irakurgai.

On egin!

24. ‘Amaren heriotzak libreago egin ninduen’, Mari Luz Esteban

http://www.ivoox.com/24-amaren-heriotzak-libreago-egin-ninduen-mari-luz_md_2851431_1.mp3″ Ir a descargar

Mari Luz Esteban idazle eta antropologoarekin izan gara oraingoan, eta bere estreinako poema liburuaz aritu gara ‘Amaren heriotzak libreago egin ninduen’ izenekoaz. Aldez aurretik, Peter Ostolazak ‘Gabon’ opa dizue, ordea. Ondoren, Jon Iraolak liburu komentarioa egin digu, klasiko batena, oraingoan: Alexandre Dumasen ‘Montecristoko Kondea’. Etorri da Lander Arretxea hilero legez, besapean erreportaje bat duela. Midcult literatura izan du hizpide oraingoan, Iban Zalduari egindako elkarrizketa oinarri hartuta. Saioaren hondarrean, ITU bandakoek Arkaitz Belloni eskainitako hainbat testuren irakurketa egin dute.

On egin!

20. ‘Pendrive’, Arrate Mardaras

http://www.ivoox.com/20-pendrive-arrate-mardaras_md_2672612_1.mp3″ Ir a descargar

Arrate Mardaras idazle abadiñoarrarekin aritu gara bere opera primaz, ‘Pendrive’ deitu dion ipuin liburu ezohikoaz. Horrez gain, erreportajea osatu digu Lander Arretxeak twitteraturaz, Jon Iraolak Rafael Chirbesen ‘En la orilla’ liburuaren komentarioa egin digu, eta saioaren hondarrean, ITU bandakoak izan ditugu gurean, idazle gazte bat elkarrizketatuz, besteak beste.

Obabako Testiguak hogeigarren saiora ailegatu gara. On egin dagizuela honek ere!

‘En la orilla’, Rafael Chirbes | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/en-orilla-jon-iraola_md_2672892_1.mp3″ Ir a descargar

“Los viejos amigos”-eko kontu-garbitzeekin nahikoa ez zenuela izan pentsatzen al duzu? “Crematorio”-ren osteko bixamonaren berri nahi duzula izan? Zorionekoa zu, lagun!, “En la orilla”-n biak ala biak topatuko baitituzu: protagonistaren eta bere ingurukoen bizitzari emandako errepaso gordina batetik, eta burbuila lehertu osteko katastrofe humanitarioa bestetik. Bada Chirbesen idazkerak are ilunagoa eta are gordinagoa ezin zuela izan pentsatzen duenik… Ez du, noski, “En la orilla” oraindik irakurri…

Parean daukat liburua, eta Pasaiako portuko txatarra pilen edo Zorrotzaurreko fabrika abandonatuen aurrean bezala sentitzen naiz: txatarra pila hori zaborra da, bai; herdoila besterik ez dute fabrika horiek, ongi da; baina horren guztiaren atzean, estetikaz aparte ere, bada zerbait, istorio ugari daude. Efektu berbera eragin dit “En la orilla”-k. Egunkari eta albistegien bazka den krisiaz baliatuz, Chirbesen begien atzean ezkutatzen den deabru madarikatuak istorio eder, gogor, krudel eta zorrotzak eman baitizkigu.

Baina entzulea nahastu aurretik: nire uste apalean, “En la orilla” ez da krisiari buruzko nobela bat; ez horri buruzkoa bakarrik behintzat. Gerra zibilarekin batera jaio zirenen bizitzaren atzera begiratze bat iruditu zait gehiago, protagonista eta narratzaile nagusi den Estebanen ahotik: Karl Liebknecht eta Rosa Luxemburgori buruzko hizketaldiak; Lou Reed, Janis Joplin eta Jimi Hendrix-en posterrak; gerran benetan zer pasa zen deskubritzen joatea; iniziazio-bidaiak (Paris, Londres, Ibiza); lehen maitasuna; pixkanaka-pixkanaka lagunak urrunduz sentitzea; bakoitzaren ibilbidea zein izan den ikustea…

Esteban, nobelako protagonista, hirurogeita hamarrak bete dituen mutilzahar frakasatu bat da. Bizitzan ez du helburu zehatzik izan, anbizio gabeko pertsona izan da: ez zuen idazle izan nahi, ez zuen eskultore izan nahi eta, batez ere, ez zuen arotza izan nahi (bere aitaren lanbidea), eta are gutxiago nahi zuen aitarekin lan egin; maitea maitatzearekin nahikoa zuen. Nora joan ez dakienarentzat, ordea, ez da bide onik: Esteban arotza izan da lanbidez, berrogeita hamar urtez gainera, guztiak bere aitaren tailerrean; eta maiteak, bere maite bakarrak, pikutara bidali zuen. Eta hori gutxi balitz, bere eta bere aitaren azken urteak duin pasatze aldera (bere aitak ezin baitu bere kabuz bizi –ez hitz egin, ez garbitu…-), zituzten aurrezki, jabetza eta ondasun guztiak higiezin-salmenta handi bateko sozio izateko hipotekatzen ditu. Estebanen aroztegiarekin, etxearekin eta aurrezkiekin zer pasa zen sumatuko zenuten jada… Baina aizue, garai haietan zeinek aurreikus zezakeen 2008ko gainbehera?

Baina, nire iritziz, argumentuan baino askoz ere mami gehiago dago pertsonaietan, batez ere Estebanen bi kontrapuntuetan: bata, bere aita (herra, sumina, bakardadea); bestea, Francisco, gaztetako lagun mina (arrakasta, luxua, jan eta edaneko bizimodua). Aitak errepublikaren alde borrokatu zuen, eta beste edozer baina biziago darama barruan marxismoaren garra. Franciscok, kontrara, frankista zuen aita, gerraostean aberastu zen kriminal horietakoa, baina ongi baino hobeto arduratu da jatorri iluneko urak garbitzen eta bere burua burgesia mokofinenaren parte bihurtzen: elkarte katoliko ezkertiarretan hasi zen; jarraian, garai berriei tankera hartuta, sozialdemokraziari esker ehundu zuen bere lehen kontaktu sarea; eta, sare honetaz baliatuz, Espainiako ardo aldizkaririk sonatuenaren zuzendari izatera iritsi zen.

Paradoxikoa dirudi, baina Estebanek, aldi berean, izan zitekeena du mutur aurrean (Francisco) eta baita bere nahiaren kontra bihurtu dena ere (bere aita). Bestalde, sozialdemokraziaren traizioa (Felipe González, Soltxaga…) eta, batez ere, trantsizioak difuminatutako klase borroka inon baino biziago plazaratzen direla nobela honetan uste dut. Bigarren mailako pertsonaien zerrenda zabala ikustea besterik ez dago gaur egungo miserien polifoniaz jabetzeko (Liliana Estebanen etxeko andre kolonbiarra, aroztegiko lana galdu duten Ahmed, Joaquín, Alvaro, Julio eta Jorge-ren istorioak…).

Laburbilduz, “En la orilla”: heriotzaren eskuetan erori aurretik burua altxatzea inguruko paisaia ikusteko (itsasoa, dunak, inguru zingiratsua), eta oroitzea: osabaren magalean eserita bere gutunei zigiluak itsasten; edota ama plantxan eta ama kantuan; edota lehen maitearen mingaina belarrian, bizkarrezurra gurutzatzen duen zirrara sortuz. Urrun sentitzea zoriona, Estebanek sentitzen duen bezain urrun. Eta adimena Chirbesen idazkera zurrunbilotsuaren baitan askatzea, bizitzaren meandro lakar eta garratzetan barrena, atzera bueltarik gabe eta uholde baten indarrez, Estebanen herrixkako zingiraraino. Eta zingirako ura sentitzea hotz, oso hotz, eta Spree ibaiko ur izoztuez gogoratzea, eta Karl-etaz, eta Rosataz.

Zer eragina dauka Durangoko azokak euskal kulturan? | Garazi Arrula

http://www.ivoox.com/garazi-arrula-durangoko-azokaz_md_2637402_1.mp3″ Ir a descargar

Egunero bezala gosaldu bitartean Kale gorrian saioa entzuten ari zela, euskara mundialaren eta hondakinen kudeaketaren eta final handiaren iragarki artean, galdera bat geratu zitzaion buruan itsatsirik: Zer eragina dauka, zure ustez, Durangoko azokak euskal kulturgintzan eta oro har euskalgintzan? Beste ezeren aurretik, kirrinka egin zion zure ustez horrek, «noren ustea izanen da ba?». Baina atariko hutsalkeria linguistikoak alboratuta, mamiaz hausnarrean hasi zen. Info7koek entzuleei astean galdera bat egin eta whatsapp, email eta dei bidez erantzuteko aukera ematen dute; nahi duen orok erantzuteko moduko erraztasuna: modernoek eta nostalgikoek, hatz arinek eta mihi-dantzariek, labur-maiteek eta erretorika oparokoek.

Zer eragina dauka, zure ustez, Durangoko azokak euskal kulturgintzan eta oro har euskalgintzan? egin zuen bere baitarako hortzak garbitzen ari zela. Aurten inoiz baino herrikoiagoa saldu digute, lur gaineko burdinbidearen desagertzeari esker. «Sortzaileak eta kulturzaleak elkartzeko hiria» diote, eta listu xaboitsua konketan botatzearekin batera pentsatu zuen kulturzaleak ez ote diren sortzaile, sortzaileak ez ote diren kulturzale, nondik elkarketa horren beharra, nork eskatu du. Liburu eta diskoez gain (izena ez baitute apeta hutsez aldatu), panpinak, postalak, egutegiak, kamixetak eta beste hamaika gauza salgai, Olentzeroren zain. Batzuek atzerapausotzat hartuko dutela pentsatu zuen, Mursegoren kantu berrian tokirik ez luketen gauza horiek guztiek letra larrizko Kultura zikintzen dutelakoan. Kultura barruan zer sartzen den. Kultura barruan egoteko zer prezio ordaintzen den eta nork ordain dezakeen. Ausentziak ez dira kultura izanen, ez lau egun horietan, behintzat. Ez bazaude, ez zara.

Zer eragina dauka, zure ustez, Durangoko azokak euskal kulturgintzan eta oro har euskalgintzan? Buruan zuen bulegoko aulkian hondoratu zenean ere. Errentagarritasunaren izenari hainbeste begiratzen zaionean, zergatik ez daude kulturaren plazan (ez fisikoan ez irudizkoan) Coches, Marie Claire, Marca, Playboy, Meristation edo Cestas y setas moduko euskarazko aldizkariak? Ordenagailua piztearekin irudikatu zuen bat baino gehiago hozka egiteko prest esaldi hori ahoz gora esan izan balu. Edorta Jimenez agian ez zebilen erratuta euskal kultura munstro bat zela zioenean, beso bat garatua eta bestea moztua… Ez dira horiek nahi ditugun ereduak, jakina, baina Euskal Herrian milaka irakurle gehiago izanen dute aldizkari horiek edozein euskal idazleren liburuek baino. Ez al luke benetan horrek euskal kultura bultzatuko? Ez kulturgintza, pentsatu zuen, baina euskalgintza bai, dudarik gabe. Euskararen normalizazioa, alegia. Zeren, bururatu zitzaion, garbiegiak izan nahi dugu, eta inozoki pentsatzen dugu euskararen normalizazioa elite kulturalak salbatuko duela. Euskararekin ere, Duhaldek zioen bezala, maita dezagun gutxigo eta goza dezagun gehiago.

Zer eragina dauka, zure ustez, Durangoko azokak euskal kulturgintzan eta oro har euskalgintzan? Accessa zabaldu zuen. Eragina. Urteko beste egun guztietan baino trikiti eta pandero gehiago Plateruenan. Urteko beste egun guztietan baino abertzale gehiago Palentinoan. Urteko beste egun guztietan baino euskara gehiago Durangon. Lau egun horiei esker justifikatuko dute komunikabide batzuek euskarazko kulturari eskaini beharreko gutxieneko zutabeak. Lau egun horietako irudiekin esanen dute askok kultura osasuntsu dagoela gurean. Baina guztia ez da itsusi: beti bezala parrandara edota aldarrikapenetara soilik joanen denik egonen baita aurtengoan ere; egunaren arabera, berdez, urdinez eta laranjaz jantziko dira kaleak, horretarako abagune ere baita Durangoko azoka. Eta lagun zaharrak ikustekoa. Eta elkar egurtu eta igurztekoa. Eta euskal kulturgintzaren inguruan marmarrean aritzekoa.

Zer eragina dauka, zure ustez, Durangoko azokak euskal kulturgintzan eta oro har euskalgintzan? Galderarekin oraindik eulien pare hasi zitzaizkion eguerdiko tripazorriak. Ez zuen whatsappik bidaliko, ez emailik idatziko ez deirik eginen. Zertarako hautsak harrotu? Dugun gutxi hori babestu behar dela ongi irakatsi ziguten. Ekarpenik egin gabe marmarka aritzea hutsala dela. Durangoko azokara joanen zen, emanaldiren bat ikusi eta poteoan ibiliko zen. Sortzaile ezagunik aurkituz gero, beharbada haren sormena erosi eta sinadura ere eskatuko zion. Hori bai, joan eginen zen bertan egon gabe gaizki-esaka ibiltzea ez delako gizalegez jokatzea, norbere buruarekin bada ere, edo batez ere norbere buruarekin.