32. ‘Tractatus’, Jule Goikoetxea

http://www.ivoox.com/32-tractatus-jule-goikoetxea_md_3260683_1.mp3″ Ir a descargar

Denboraldiko azken irratsaioa duzue hau. Jule Goikoetxearekin aritu gara hizketan ‘Tractatus’ poema liburuari buruz, Jon Iraolak Svetlana Alexievitxen ‘La fin de l’homme rouge’ liburuaren komentarioa osatu digu, Lander Arretxeak Peter Ostolaza elkarrizketatu du Obaba Festi buruz eta saioaren hondarrean, ohi legez, ITU bandakoek kendu digute mikrofonoa, Ameriketara artzain joandako burkide zahar bat berreskuratuta, gainera.

On egin!

30. ‘Apirila’, Iñigo Aranbarri

http://www.ivoox.com/30-apirila-inigo-aranbarri_md_3168317_1.mp3″ Ir a descargar

Iñigo Aranbarrirekin arituko gara ‘Apirila’ eleberriaz hizketan, luze eta zabal. Horrez gain, hilero bezala, erreportaje bat ekarriko digu Lander Arretxeak. Oraingoan, poema dadaista bat egiteko gomendio berriez arituko zaigu. Jon Iraolak Iban Zalduaren ‘Inon ez, inoiz ez’ ipuin liburu berriaren komentarioa egingo digu. Eta saioaren hondarrean, ITU bandakoak izango ditugu gurean. Gaurkoan, Lord Byronen poema batzuk euskaratuko dituzte.

On egin!

‘Inon ez, inoiz ez’, Iban Zaldua | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/inon-ez-inoiz-ez-iban-zaldua-jon_md_3168353_1.mp3″ Ir a descargar

On the other side edota Bestaldean da gaurko kritika girotzeko jarri dudan kantaren izena, “bestaldera” eramaten baikaitu Iban Zalduaren “Inon ez, inoiz ez” ipuin-bildumapolifazetikoak. “Bestaldera” diodanean, Iban Zalduaren irakurle leial den edonork jada ezagun duen lurralde partikularrera esan nahi dut, arnas laburreko fikzioaren eremura, ilargiaren alderdi ilunera… Zein diren fikzio partikular honen osagaiak? Ba aletu ditzagun bere bibliografiako izenburuetako hitzetatik abiatuz: “aberria” edo “euskaldunak” adibidez, euskal gatazkak bere fikziozko pertsonaia askotan duen arrastoaren isla; “gezurrak”, “traizioak” edota “itzalak” hitzen atzean ezkutatzen dira bikote, lankide, lagun eta familia arteko tirabirak; “biodiskografiak” da beste bat, Iban Zalduaren ipuinetan pop musikaren presentzia batazbestekoaren gainetik dagoenaren seinale; eta ez dezagun ahantz ”etorkizuna”, beharbada bere genero kuttunenaren, zientzia fikzioaren, erakusgarri.

Baina itzul gaitezen “Inon ez, inoiz ez” bildumara. Nire ustez, bere aurreko lanekin alderatuta eta gai eta estilo aldetik behintzat, honakoan irakurleak ez du berrikuntza handirik topatuko, ez bada Zalduaren betiko obsesioen eta hauen idazketaren hurrengo finkatze, fintze eta hibridazio ariketa. Ezer berririk ez, baina denetik pixka bat: heterogeneotasuna da bilduma honen ezaugarririk behinena.

Hala ere, uste dut aurkitu dudala cocktail narratibo honetako pieza guztiak lotu ditzakeen haria: kontaketaren atmosfera. Beste era batera esanda, hari hori, nire ikuspuntutik noski, ipuin gehienek irakurri ostean utzi didaten arrastoa edo zirrara mota da; izan ere, ametsetan bizi ohi ditudan sentsazioak pizten baitizkit Zalduaren ipuin errealistenak ere. Adibidez: traizioaren aurrean ezer egin ezina; giro itogarri batetik ziztu bizian hanka egin nahia; huts egin ondoren, halabeharrez pairatu beharreko zigorrari beldurra; egoera absurdo bati, eskuak lotuta, ezin buelta emana; tragedia erdiragarri bat ustekabean, nahigabe, xaloki, deskubritzea; edota finkoa eta betierekoa uste genuen espazio-denbora, lausoa eta irristakorra dela ohartzea, eta galduta eta noragabe sentitzea. Bale, egia da liburu hau gosaldu bitartean irakurri izan dudala, aitor dut. Baina askotan iruditzen zitzaidan esnatu berritako sentsazio irreal hori -ametsaren arrastoa, non nago, non esnatu naiz eta abar- eguneroko ipuina irakurri bitartean luzatzen zitzaidala.

“Inon ez, inoiz ez” aurtengo nahitaezko irakurketetako bat iruditzen zait. Asko baitira gustatu zaizkidan ipuinak. Esaterako: barre asko egin dut “Gerra zibilak” -ekin; “Ohean irakurtzea debekatu zidanean” ipuineko ispilu jokoa ere gustatu zait, irteerarik gabeko espiral eroa; krudelak edota benetan tragikoak diren asko ere ondo daude (“Orbangabe” edota “Williams” ditut gogoan); eta nola ez, kontrazaleko amua edo “single”a, beti bezain zorrotz, motz eta borobil. Eta horiez gain, ez dakit kanpoan bizi naizelako ote den, baina asko gustatu zaizkit “Hemen, orain” ataleko ipuinak, euskal gatazkari buruzko monografikokoak, “Zelula lokartua” batez ere; ageri da elkarrizketa hutseko ipuinetan soka tenk mantentzeko gai dela Zaldua.

Amaitzeko, Iban Zalduaren liburuetara zaletzen hasten denari abisu bat eman nahiko nioke: kontuz, bere ipuinetako beldur eta obsesioak zure egin baititzakezu. Edo are arriskutsuagoa dena: jada iltzatuta baldin badituzu, Zalduaren ipuinek obsesio horiek zure barnean arriskutsuki hauspotu ditzakete, droga psikotropikoen antzera. Abisatuta zaude, entzule: kontuz, desio dizudan gauzarik okerrena Iban Zalduaren hurrengo ipuin bateko protagonista bihur zaitezen baita…

http://ibanzaldua.wordpress.com/2014/04/14/ibon-egana-14-hitz-inon-ez-inoiz-ez-liburuaren-inguruan/

27. Eduard Limonoven ibilerak

http://www.ivoox.com/27-eduard-limonoven-ibilerak_md_2989692_1.mp3″ Ir a descargar

Eduard Limonov idazle errusiarraren bizitza izango dugu gaur hizpide. Emmanuel Carrere idazle frantsesak orain urte bete pasatxo argitaratu zuen liburu puskako protagonista bihurtu zuen Limonov (Jon Iraolak mintzagai izan zuen liburu hura gurean duela hilabete batzuk). Horrez gain, Elearazi atariko Garazi Arrularekin hitz egingo dugu, eta hark emango digu Djuna Barnesen berri. Ondoren, Jon Iraolak Guillaume Apollinaireren ‘Alcools’ poema liburua izango du mintzagai. Azkenik, ITU bandakoek beren aldizkariaren laugarren aleko testuak irakurriko dizkigute.
On egin!

‘Alcools’, Guillaume Apollinaire | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/guillaume-apollinaire-alcools_md_2989697_1.mp3″ Ir a descargar

Hitz baten atzetik usnaka hasi eta liburu oso batekin egin nuen topo lehengoan, kafetxo bat bakarrik hartzera atera eta azken tragoa after hours-ean barre algara bat lez puskatzen duzunean bezala.

Labur esanda: “surrealista” hitza zen nire jomuga, nazkatuta bainengoen bere erabilerarekin: ateraldi surrealista, amonaren gona surrealista, zakurraren putz surrealista! Eta gurutzada etimologikoak hitzaren sorreraraino eraman ninduen: Guillaume Apollinaire zen erruduna! Guillaume Apollinaire, surrealismo hitzaren sortzailea! Madarikatua!

Baina orduan bataioan pentsatu nuen, eta bere zentzu poetikoan, eta Eskorbuto taldea ez litzatekeela talde bera izango Eskorbuto izena ez balu. Aukera bat merezi zuen, beraz, Apollinaire madarikatuak. Finean, frantsesa zen, eta poeta. Ongi da ba. Aurrera: bere liburu sonatuena, Alcools, deskargatu, monokuloa jantzi eta, bibotea laztandu bitartean, urtean behin burutzen dudan ariketa handiusteari ekin nion: poesia irakurtzen duenaren itxurak egiteari, alegia…

Hasi aurretik, egia aitor dezadan: poema batzuei bigarren aukera ere ukatu egin diet. Frantsesa, hizkuntza, oztopo izan dut, eta gainera poema bat arbelean zatikatu nuen azken alditik urte asko pasa dira, eta ez nago zirujauarena egitera ohituta… Baina, kontrara, beste poema askok… dios, pop kanta batek baina indartsuago harrapatu naute!

Zalantzarik gabe, Alcools bildumako poema ugari arrakastarako jaio dira. Har dezagun, adibidez, ongietorria egiten digun “Zone” poema (Ingurua), 100 urteren ostean oraindik ere tonu urbano eta inkonformista galdu ez duena: puntuaziorik ez, asonantziak, kaleko hizkuntzako arrastoak, erlijioari eta tradizio immobilistari ironiaz egurra, saltoak eta bueltak eta jauzi linguistikoak… Baina ze ostia, pentsatu nuen: Guillaume Apollinaire, Frantziako lehen raperoa ote?

Eta lehenengo poemak eragindako inpresioari buelta eman aurretik… Bang! “Le pont Mirabeau”, bigarren crocheta! Begi-kolpe bat nahikoa bere kontrasteez eta musikaz jabetzeko: “L’amour s’en va comme cette eau courante / L’amour s’en va / comme la vie est lente et comme l’espérance est violente», edota «Vienne la nuit sonne l’heure / Les jours s’en vont je demeure». Guillaume Apollinaire, lehen raperoa ala… Frantziako lehen kantautorea ote?

Hortik gutxira dator nire gustukoenetako bat, “Les colchiques”: poema batean emakumeak, lore pozoitsuak, behiak, eskolatik irten berritan armonika joz dauden haurrak eta udazkena nola nahasi, irakurlearengan melankolia arrasto bat utziz eta, batez ere, barregarri geratu gabe? Horren adibide eder da “Les colchiques”.

“La maison des morts” (Hildakoen etxea) da gustatu zaidan beste bat. Apollinaire-k hildakoak hobitik atera eta bizidunekin dantzan, hizketan, maitatzen jartzen ditu. Barrea eragiten dizula batzuetan? Negarra besteetan? Biak batera? Absurdoa iruditzen zaizula guztia? Ba ezinezkoen arteko oreka eta tentsio hori ere ongi mantentzen daki.

Gainontzean, intentsitate handikoak iruditu zaizkit “Hotels” (Hotelak), “Automne malade” (Udazken gaixoa), “L’adieu” (Agurra), 1909 (hain zen ederra, beldurra ematen zidala), Mai (Maiatza) edota “À la Santé” (ironia hemen ere, tituluan). Azken hau kartzelan idatzitakoa da, Gioconda lapurtu izana egotzita Santé-n pasatako astebetean inspiratua. Eta nola ez, liburua ixten duen Vendémiaire (titulutik hasita hemen ere hitzekin jolasean Apollinaire: frantziar errepublikar egutegiko lehen hila izateaz gain mahats-bilketarena ere bai baita). Azken poema honetan mozkorkeria unibertsalari kantatzen dio, inoiz baino kosmopolitago Paris osorik irensteari, osorik edan nahiari, (“Egarri naiz Frantziako Europako eta munduko hiriez / Zatozte denak neure eztarri sakonean isurtzera”).

Sinbolismoaren tradizioari heldu eta garaiko tendentziekin nahastuz (futurismoa, kubismoa), korronte guztiak, alkohol guztiak, pertz magiko batean nahastu zituen Apollinairek, eta edabea 15 urtez eduki zuen eskailerapean: 18 eta 32 urte bitartean ondutako poesia bilduma bat baita Alcools, bizitakoaren alkimiarekin etorkizunari eskainitako erreserba-handiko ardo-botila bat, formaz erabat berritzailea, eta erritmo eta musika berri baten jabea.

Eta Guillaume Apollinaire-ren eldarnio poetikoak hartuta, bibotea laztantzeari utzi eta “Badator modernitatea!” egiten dut garrasi balkoitik. Kale-garbitzaileak gorantz begiratu du instante batez. A ze egoera surrealista pentsatuko du, agian.

 

26. ‘Erraiak’, Danele Sarriugarte

http://www.ivoox.com/26-erraiak-danele-sarriugarte_md_2945514_1.mp3″ Ir a descargar

Danele Sarriugartek ‘Erraiak’ bere lehen eleberria argitaratu du, eta elkarrizketa egin diogu. Hizketan luze aritu garenez, ezin izan dugu elkarrizketa osorik sartu irratsaioan, eta hemen duzue entzungai, plazer baduzue. Horrez gain, Lander Arretxeak erreportajea osatu digu, hilean behin ohi duenez. Oraingoan literatura irakurterrazari buruz aritu da. Azken ordu laurdenean, berriz, ITU bandako kideak izan ditugu gurean. Limam Boisha poeta sahararraren hainbat poema itzuli dituzte euskarara.

On egin!

Fernando Morillo literatura irakurterrazaz | Lander Arretxea

http://www.ivoox.com/lander-arretxea-literatura-errazaz_md_2945219_1.mp3″ Ir a descargar

Literatura irakurterrazeko sail berria plazaratuko dute laster Fernando Morillo eta enparauek Gaumin argitaletxearekin. Aukera baliatuz, kontzeptuaren jatorria eta garrantziaren berri eman digu Obabako Testiguoi. Bide batez, Iban Zalduarekin izandako solasaldiaren osagarri gisa, balizko literatur mailen inguruan ere galdegin diogu.

DSC_0049

Zer da literatura irakurterraza?

Zenbait aditu eta irakasle konturatu ziren gutxi gorabehera irakurleen %30ak egoera normal batean zailtasunak dituela ohiko literatur lanak irakurtzeko. Tartean daude gaixotasunak dituztenak, edo hizkuntza menperatzen ez duten etorkinak, edo adinekoak, edo irakurtzeko ohiturarik sekula izan ez dutenak. Haientzako asmatu zuten testuak egituratzeko beste modu bat, sinpleagoa, baina helduek gozatzeko modukoa. Katalunian duela hamar urte hasi ziren, eta ezustea izan bazen ere, arazodun pertsonentzako zen literatura bat, arazorik gabeko askok ere oso ondo hartu zuten.

Horregatik, orain hasi da pixkanaka zabaltzen, baina dena gazteleraz, eta inork ez zuen euskarara salto hori egin nahi. Ni urte asko aritu naiz literatura sinplifikatu nahian, eta ikusi nuen molde hori gurera ekartzea oso garrantzitsua zela. Hasteko, adin jakin batetik aurrerako askok zailtasunak dituzte euskaraz irakurtzeko, ez zirelako euskaraz alfabetatu. Bestetik, ni asko ibiltzen naiz eskoletan, eta argi eta garbi ikusi dut gazteek nahiz eta euskaraz ikasi, zailtasunak dituztela irakurtzeko.  Literaturak irakurleak behar ditu, eta horretarako jendea ohitzea beharrezkoa da. Hori errazteko modu bat da literatura irakurterraza.

Gaumin argitaletxean gisa horretako liburuekin sail berria abiatuko duzue laster…

Halaxe da bai. Katalunian hamar urte daramatzate halako liburuekin lanean eta hara joan ginen horretan aritu direnak ezagutzera. Haiekin elkartu ondoren, erabaki genuen abiatzeko lau liburu argitaratzea. Bertako bi emakumeren liburu banaren itzulpena argitaratuko dugu eta beste biak Ander Izagirre kazetari eta idazleak eta nik neuk idatziak izango dira.

Forma aipatu dugu literatura erraza definitzeko. Baldintzatzen du edukia ere?

Edozein testu modu irakurterrazean idatz daiteke, baita nobela klasiko bat moldatu ere. Edozein generotarako balio dezake beraz. Forma da baldintzatzen duena: esaldi hautsiak erabiltzen dira adibidez, irakurtzeko askoz errazagoak paragrafo luzeak baino. Baina gaiaren aldetik ez dago mugarik. Mugak oro har bi dira: hiztegia zaindu eta forma errazak bilatzea.

Literaturak onak konplexua behar du izan? Nola ulertzen duzu kalitatea zuk?

Literatura ez da zientzia, askoz subjektiboagoa da. Hortaz, zaila da esaten zer den ona eta zer ez.  Niretzat ona da zerbait pizten didan literatura, izan zentzu sentsualean, intelektualean… Harrapatzen banau, gustatu egiten zait.

Salmentak irizpide egokia izan daitezke?

Ezetz esango nuke, salmentak publizitateak baldintzatzen baititu. Asko saltzeak, ez du esan nahi ona denik. Baina jendeak erosi eta gainera gozatzen badu liburuarekin, orduan kalitatezkoa dela esan daiteke.

Badira liburu batzuk ahoz aho zabaltzen direnak eta izugarri saldu. Kasu horietan, jende askorengana iristen dira promozio kanpainarik gabe; zerbait berezia baduten seinale.

Soiltasunarena ariketa pertsonala da edo irakurleari begira egindako ahalegina?

Alde batetik, nobela beltza, fantasia, zientzia fikzioa eta abarrak asko gustatzen zaizkit, eta halako liburuak idaztea da maite dudana. Baten bati entzun nion idazleak bi pauso egin behar dituela: bere buruarentzat idatzi lehenengo, eta jarraian, irakurlea hor dagoela gogoratu. Badirudi askori bigarren pausu hori ahaztu egiten zaiela, irakurleengan pentsatzea zure lanari artea kentzea balitz bezala. Nik, artearen historiari erreparatuta, artistek haien lana helarazteko ahalegina egin izan dutela ikusten dut ordea. Irakurleari entzun egin behar zaio, nahiz eta gero norberaren irizpideak izan nagusi. Eskutik heldu eta elkarrekin egiteko bidaia da.

Testuak gero eta ahalegin gehiago eskatu orduan eta oihartzun handiagoa uzten duela esaten duenik bada…

Izan daiteke, baina agian norbere buruari egindako tranpa bat ere bada. Demagun lagun bati esaten diogula: mendira bazoaz Himalayara joan, mendi txikiek ez dute merezi eta. Hori esaten badiogu edo bidean geratuko da edo ez da saiatu ere egingo. Goi mailako kirolariek gozatzeko izugarrizko sufrimendua behar dute, baina ezin zaie denei hori eskatu. Mendi txikiagoez ere gozatu daiteke.

Gogoan dut Borgesen testu bat, James Joycen Ulisses-ez mintzo zena. Bertan aitortzen zuen nobela garaiena zela, tontorra ukitu zuena,  baina aldi berean,  izan zela porrota ere.  Liburuaz gozatzeko behar zen jakinduria eta kontzentrazio maila hain zen altua, non irakurtzearen plazera galtzen zen.

Euskaraz ez omen da ia best-sellerik. Zergatik gertatzen da hori? Euskal irakurlea jantziagoa da?

Hori entzuten dudan bakoitzean ez dakit barre edo negar egin. Ez du inongo zentzurik. Munduko irakurle onenak ditugula badiozu, edo itsua zara, edo historiako salbuespen handiena daukagu.

Ezin dugu hori esan eta gainera harro agertu. Nire kezka da ikusten dudala irakurle txiki askok kanpora joan behar dutela euskara zaila egiten zaielako. Asko euskalzaleak dira, baina hala ere ezin dute.  Pena da, egile oso onak ditugu euskaraz, baina irakurle gehienak ez dira iristen. Irakurle gehienak dira hizkuntzari oso lotuak daudenak: idazleak, filologoak, kazetariak, euskara irakasleak…

Baina denontzako moduko liburuak ere behar ditugu, euskaraz irakurtzeko ohitura sor dadin; eta larria da, txikitik hasteko aukera ez badute liburu mardul eta sakonagoetara ere ez direlako pasako. Irakurle xume asko kanporatu egiten dira. Best seller irakurleak egon badaude, baina ez dute euskaraz aurkitzen eta beste hizkuntza batzuetara jotzen dute bila.

Gerta daiteke euskal idazle batek Nobel saria irabaztea, oso idazle onak baititugu, baina aldi berean euskarazko irakurlerik gabe geratzea. Askotan iruditzen zait gure aurrean pertsona bat ari dela odolusten eta bere orrazkera dela gure kezka nagusia.

25. Albert Camus oroituz

http://www.ivoox.com/25-albert-camus-oroituz_md_2898357_1.mp3″ Ir a descargar

Gaurko saioaren zatirik handiena Albert Camus idazleari eskainiko diogu. Orain hilabete gutxi batzuk ospatu zen bere jaiotzaren mendeurrena, eta berandu samar izanagatik, aitzakia hori baliatuko dugu berari buruz hitz egiteko. Horrez gain, Iraitz Ugaldek bi liburu izango ditu hizpide, Virginia Woolfen ‘Gela bat norberarena’ batetik, eta Anne Franken Egunkaria, bestetik. Gurekin izango ditugu ITU bandako kideak ere, ohi duten moduan azken 15 minutuetan nahi duten guztia esateko. Gaurkoan, Amiri Baraka poeta amerikarraren poema batzuk euskaratu dituzte lehen aldiz.

On egin!