‘La fin de l’homme rouge’, Svetlana Alexievitx | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/la-fin-l-homme-rouge-svetlana-alexievitx_md_3260690_1.mp3″ Ir a descargar

Gabon, entzule! Minoritarioen artean minoritarioena izateko desafioari helduz, gaurko saiora lehengo urtean Frantzian argitaratu zen nobedade bat dakarkizut: “Gizon gorriaren akabera” edo “La fin de l’homme rouge”, Svetlana Alexievitx idazle eta kazetariaren azken obra. Bai, badakit zer pentsatzen duzun… Baina apenas entzulerik ez izateak abantailaren bat izan beharko zuen, ezta?

Svetlana Alexievitx: nor da emakume hau? Hegoaldekoek, agian, “Txernobylgo ahotsak” (1997) obragatik ezagutuko duzue. Iparraldekoek, ohi bezala, zorte hobea duzue: frantsesez, Txernobyl-ekoaz gain, II. Mundu Gerrako emakume soldadu sobietikoei eginiko elkarrizketa-liburu bat (“Gerrak ez du emakume aurpegirik”, 1985), Afganistango gerran parte hartu zuten sobietarren testigantzak jasotzen dituen liburu bat (“Zink-ezko hilkutxak”, 1990) edota komunismoaren erorialdiaren osteko hiritar errusiarren suizidioei buruzko beste bat (“Heriotz istorioek sorginduta”, 1995) daude argitaratuta.

Azken liburu honetan, “Gizon gorriaren akabera”n, bere ibilbideari leial, Svetlana Alexievitx-ek milaka sobietar ohien testigantzak plazaratu ditu, eta marxismo-leninismoaren laborategiak hamarkada luzez moldatu zuen Homo sovieticus delakoak nola maitatzen zuen, nola sufritzen zuen, nola bizi zen, zer desio zuen, edota bere amets eta beldurrak zein ziren adierazten digu, eta baita gaur eguneko egoerara nola moldatu den ere.

Trantsizio hori da liburu honen muina. Trantsizio horrek, Alderdi Komunistaren eta Sobietar Batasunaren desagerpenak, Eltsine eta Gaïdar-en shock terapiak, plutokraten harrapaketa lotsagabeak, izugarrizko drama humanoa eragin du. Biziera, kultura eta zibilizazio oso bat egun batetik bestera eraitsi da, eta iritzi dut bide horretan galdu den guztia dokumentatzeko saiakera dela Alexievitx-en liburu hau. Ezabatu, ahaztu edo isildu nahi den guztia dokumentatzeko.

“Erabat aldatu da bizitza”, dio testigantzetako batek, “mundua jada ez da Zurien eta Gorrien artean banatzen, ezta Solzhenitsin irakurri dutenen eta ez dutenen artean ere; mundua, eros dezaketenen eta ezin dezaketenen artean banatzen da”. “Atzo krimena zena, gaur business-a da”, dio beste batek.

Ez dago ondorio kategorikorik, ez sinplekeriarik, ez nostalgiarik, ez errazkeriarik; “Gizon gorriaren akabera” liburu konplexu eta aberatsa da. Era guztietakoak dira argitara emandako iritziak, baina guztiak irakurri ostean iruditzen zait gehiengoa traizionatua, etsitua edota makurrarazia sentitzen dela. Erdiragarriena “berreziketa-esparruak” eta estalinismoaren urte luzeetako torturarik lazgarrienak pasa, eta oraindik komunista izaten jarraitzen dutenen testigantzak iruditu zaizkit. Purgak, gerrateak, beldurra… bereak eta bi ikusitakoak dira, eta askok eta askok sufritu dutena imajinaezina da.

Baina, aldi berean, amets eta ideal baten partaide ziren, naziak garaitu eta gizona espaziora lehen aldiz bidali zuen inperio baten partaide, Txernobylgo erregai nuklearra esku hutsik jaso zuen nazio baten parte. “Eta orain… Orain hori guztia akats izugarri bat dela esaten digute”. Etorkizun hobe baten esperantza sobietar guztien bihotzean zegoen tatuatua; gaur eguneko errusiarrek, ordea, ez dute iritzi berbera: “ez dut ulertzen zergatik zeuden hainbeste idealista garai hartan. Erabat desagertu dira gaur egun”. Arima errusiarraren mila izkinak biluzten ditu saiakera honetan Svetlana Alexievitx-ek: izan ere, ez pentsa dena estatu-kolpe, tragedia, suizidio, gerra eta eromen denik; ugariak dira maitasun eta zoriontasun istorioak ere.

Bitxikeria moduan, harrigarria iruditu zaidana garai hartan sukaldeko eztabaida ezkutuek, irakurtzeak eta hitzek zuten pisua eta garrantzia da. Gaur egun, horiek guztiak erabiltezin bihurtu dira: alde batetik, ez Puxkinek, ez Maiakovskik, ez Tolstoik ez digutelako esplikatzen nola aberastu; eta, bestetik, hitzek bere balioa erabat galdu dutelako. Testigantza batek zioen bezala: “mundu guztiak hitz egiteko gogoa du orain, baina inork ez du entzuten…”

Liburu hau amaiezina da, goitik behera azpimarraz betea dut. Errelato bakar eta monolitiko baten ordez, milaka errelato txikik -bakoitza bere egi eta bere sufrimenduekin-, errealitatea fidelago islatzen duenaren adibide eredugarria da. Eta nola ez: Alexievitx-ek baliatu dituen erreferentzia historikoak, soziologikoak, literarioak, politikoak… ezinbestekoak dira gaur egungo geopolitika eta gatazkak ulertzeko, eta baita sobietar ohiek nola pentsatzen eta sentitzen duten igartzeko ere, nahiz eta, protagonistetako batek dioen bezala, “sobietar batek soilik uler dezakeen beste sobietar bat”.

‘Zebra efektua’, Iñaki Gonzalez Holgado & Harkaitz Cano | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/zebra-efektua-iraitz-ugalde_md_3215886_1.mp3″ Ir a descargar

Iñaki Gonzalez Holgadoren irudiek eta Harkaitz Canoren hitzek betetzen dituzte ‘Zebra efektua’ liburuko orriak. 2013ko urrian argia ikusi zuen komikia da, AEBetako historian bidaia egitera garamatzana.

2007a da. Ilargi beteko gaua New Orleanseko errepideetan. Ez da lehen aldia Bob eta Jimmyk diru truke norbait garbituko dutena, beste behin ere zergatia ezagutu gabe. Profesionalak dira eta dena dute kontrolpean. Ustekabeko aldaketa batek guztia hankaz gora jarriko du ordea, eta larri, ihes egin beharko dute bakoitzak bere aldetik.

Bob-ek lagunak baino zorte handiagoa izango du, baina ez da larrialditik atera duen gertakizunari azalpen logikorik aurkitzeko gai izango. Badirudi, azalaren kolorea aldatu zaiola, supituki zuria dela. Jada ez du gauaren erdian poliziak bila dabiltzan bi gizon beltzetariko baten antzik. Ez da susmagarria. Azal zuri berriak salbatu du. Eta orrietan aurrera, mendeetan atzera, hasiko da irakurlea Bob-en arbasoek, bere aitak, aitonak eta aurrekoek izan dituzten antzerako esperientziak ezagutzen. Azalaren koloreak baldintzatutako bizitza izan duten gizonak, eta maldizio zahar bat dela medio, beronen aldaketa jasan dutenak. Belaunaldien sokari tiraka AEBko esklabutzaren historiaren marrazkia osatzera iritsiko gara.

“ Badakizu bi tragedia mota daudela, ezta? Bata, desio duzuna ez betetzea da. Bestea, desio duzuna betetzea… Eta, sinetsi ala ez, bigarrena da bietan txarrena, ez izan dudarik… Kontuz zure desioekin, Ellison anaia…“ Horixe esan zion 1899an jabe zuriek egin zizkioten zauriak sendatzen ari zitzaion atsoak Boben arbasoren bati, honek zuria izatea nahiago lukeela esan zionean.

Bob ez da ohartuko bere azken lanak zein lotura duen berrehun urte lehenago Gineako Golkotik atera zen itsasontzian esklabu zeramaten bere arbasoarekin. Istorioaren girabuelta askoren ondoren ohartuko gara zein den gaur gaueko biktima akabatzeko arrazoia eta deskuido batek zelan eraman duen bilarreko mahaian bola zuria beltzaren ordez zulora.

“Bizitza marra mehar bat da. Eta marraren alde batera zein bestera, amildegi bana.“ Gauzek ez dute zertan zuriak ala beltzak izan. Baina batzuetan hala izaten da, antzina nahiz egun.

‘Inon ez, inoiz ez’, Iban Zaldua | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/inon-ez-inoiz-ez-iban-zaldua-jon_md_3168353_1.mp3″ Ir a descargar

On the other side edota Bestaldean da gaurko kritika girotzeko jarri dudan kantaren izena, “bestaldera” eramaten baikaitu Iban Zalduaren “Inon ez, inoiz ez” ipuin-bildumapolifazetikoak. “Bestaldera” diodanean, Iban Zalduaren irakurle leial den edonork jada ezagun duen lurralde partikularrera esan nahi dut, arnas laburreko fikzioaren eremura, ilargiaren alderdi ilunera… Zein diren fikzio partikular honen osagaiak? Ba aletu ditzagun bere bibliografiako izenburuetako hitzetatik abiatuz: “aberria” edo “euskaldunak” adibidez, euskal gatazkak bere fikziozko pertsonaia askotan duen arrastoaren isla; “gezurrak”, “traizioak” edota “itzalak” hitzen atzean ezkutatzen dira bikote, lankide, lagun eta familia arteko tirabirak; “biodiskografiak” da beste bat, Iban Zalduaren ipuinetan pop musikaren presentzia batazbestekoaren gainetik dagoenaren seinale; eta ez dezagun ahantz ”etorkizuna”, beharbada bere genero kuttunenaren, zientzia fikzioaren, erakusgarri.

Baina itzul gaitezen “Inon ez, inoiz ez” bildumara. Nire ustez, bere aurreko lanekin alderatuta eta gai eta estilo aldetik behintzat, honakoan irakurleak ez du berrikuntza handirik topatuko, ez bada Zalduaren betiko obsesioen eta hauen idazketaren hurrengo finkatze, fintze eta hibridazio ariketa. Ezer berririk ez, baina denetik pixka bat: heterogeneotasuna da bilduma honen ezaugarririk behinena.

Hala ere, uste dut aurkitu dudala cocktail narratibo honetako pieza guztiak lotu ditzakeen haria: kontaketaren atmosfera. Beste era batera esanda, hari hori, nire ikuspuntutik noski, ipuin gehienek irakurri ostean utzi didaten arrastoa edo zirrara mota da; izan ere, ametsetan bizi ohi ditudan sentsazioak pizten baitizkit Zalduaren ipuin errealistenak ere. Adibidez: traizioaren aurrean ezer egin ezina; giro itogarri batetik ziztu bizian hanka egin nahia; huts egin ondoren, halabeharrez pairatu beharreko zigorrari beldurra; egoera absurdo bati, eskuak lotuta, ezin buelta emana; tragedia erdiragarri bat ustekabean, nahigabe, xaloki, deskubritzea; edota finkoa eta betierekoa uste genuen espazio-denbora, lausoa eta irristakorra dela ohartzea, eta galduta eta noragabe sentitzea. Bale, egia da liburu hau gosaldu bitartean irakurri izan dudala, aitor dut. Baina askotan iruditzen zitzaidan esnatu berritako sentsazio irreal hori -ametsaren arrastoa, non nago, non esnatu naiz eta abar- eguneroko ipuina irakurri bitartean luzatzen zitzaidala.

“Inon ez, inoiz ez” aurtengo nahitaezko irakurketetako bat iruditzen zait. Asko baitira gustatu zaizkidan ipuinak. Esaterako: barre asko egin dut “Gerra zibilak” -ekin; “Ohean irakurtzea debekatu zidanean” ipuineko ispilu jokoa ere gustatu zait, irteerarik gabeko espiral eroa; krudelak edota benetan tragikoak diren asko ere ondo daude (“Orbangabe” edota “Williams” ditut gogoan); eta nola ez, kontrazaleko amua edo “single”a, beti bezain zorrotz, motz eta borobil. Eta horiez gain, ez dakit kanpoan bizi naizelako ote den, baina asko gustatu zaizkit “Hemen, orain” ataleko ipuinak, euskal gatazkari buruzko monografikokoak, “Zelula lokartua” batez ere; ageri da elkarrizketa hutseko ipuinetan soka tenk mantentzeko gai dela Zaldua.

Amaitzeko, Iban Zalduaren liburuetara zaletzen hasten denari abisu bat eman nahiko nioke: kontuz, bere ipuinetako beldur eta obsesioak zure egin baititzakezu. Edo are arriskutsuagoa dena: jada iltzatuta baldin badituzu, Zalduaren ipuinek obsesio horiek zure barnean arriskutsuki hauspotu ditzakete, droga psikotropikoen antzera. Abisatuta zaude, entzule: kontuz, desio dizudan gauzarik okerrena Iban Zalduaren hurrengo ipuin bateko protagonista bihur zaitezen baita…

http://ibanzaldua.wordpress.com/2014/04/14/ibon-egana-14-hitz-inon-ez-inoiz-ez-liburuaren-inguruan/

‘La ciudad’, Karmelo C. Iribarren | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/jon-iraola-la-ciudad-karmelo-iribarren_md_3123647_1.mp3″ Ir a descargar

Euskal Herriko poeta ezagunenetariko baten bilduma bat izango dut hizpide gaurkoan. Hona hemen bere poema bat, pista moduan, ea asmatzen duzuen zeini buruz ari naizen.

LOS PARAGUAS, LOS TAXIS

Acabo de tirarlo,

35 minutos bajo la tormenta

-esperando un maldito

taxi-

han podido con él.

Pero cómo se ha portado.

Ésa es la diferencia:

los taxis son como ciertos amigos,

nunca están cuando más los necesitas.

Los paraguas, en cambio, mueren por ti.

Bai horixe. Gaurko idazlea Karmelo Iribarren da eta bilduma, La Ciudad (2008ko edizio berritua).

Karmelo Iribarren-en poemak gaztetxo nintzela irakurri nituen lehen aldiz. Euskaraz ere badago bilduma bat, Ereinek argitaratua (Gainontzekoa, kontuak dira) eta internet-en eta zintzilikatuta poema asko aurki daitezke. Gaur egun, hamar bat urte beranduago, poeta tabernikola eta jada ardosaurio hau berrirakurtzerakoan, nire sentsazioa izan da kursiak iruditu zitzaizkidan poemak askoz ere kursiagoak iruditu zaizkidala, eta desesperatuak iruditu zitzaizkidanak askoz ere desesperatuagoak. Baina, aldi berean, sentitu dut umorearekin bai batak zein besteak salbatzen dituela, umore beltz eta etsi horrekin distantzia markatzen duela.

Maitasuna da dudarik gabe La ciudad bilduma honen ardatzetako bat, maitasuna eta emakumeak nagusiki. Ondoren datoz gaua, alkohola, hiria, tabernak, liburuak edota eguneroko bizitzako objektuak. Arruntetik eta txikitik abiatzen ditu poemak batzuetan; gainbeherari nostalgiaz eta tristuraz begiratzen dio, desesperazioz ez denean, besteetan; maiteari heltzen dio, maitasunari, salbatzeko gogoz; eta batez ere barre egiten dio bere buruari, barre egiten digu denoi.

Pasatu izan zait, batzuetan irakurtzen duzula bere maitasun poema bat eta pentsatzen duzula: posible ote da aurreko poema ilun eta desesperatu hori idatzi duen berberak kursileria hau idaztea? The Ramones taldea gogorarazi dit horrelakoetan; kanta gogor baten ondoren “Hey, little girl i wanna be your boyfriend” entzutea bezala da.

Karmelo Iribarren-en poesia zuzena da, argia, zerbeza bat hartu bitarteko burutazio bat, gardena, laburra. Idazlearen esfortzu guztia horretantxe kontzentratzen dela dirudi: ahal bezain zuzenen, gardenen, laburren, argien, idaztean; ahal bezain errazen. Horrek ez du esan nahi inolaz ere poema arinak direnik; niri behintzat hiruzpalau irakurri ostean nire buru arinak deskantsu pixka bat eskatzen dit. Egunean bat, bi gehienez irakurtzea, horixe egokiena. Eta gainera poema hauek duten onena da edozein lekutan irakur ditzakezula: metroan, igogailuan, sofan etzanda pisukideak eztabaidan ari diren bitartean, tabernan, bikoteari ohean, sukaldean zabiltzan bitartean.

QUÉ RARA

Qué rara

suena

a estas edades

la palabra

La dices,

y no sabes

si te engañas

a ti mismo,

o a ella,

o él

a los dos.

Egia aitortu behar badut, sinpatia sortzen didan idazlea da Iribarren; iruditzen zait ulertzen nauela, nire penak ere bereak direla. Azken finean, ez da alferrik barra baten bestaldean urtetan egon. Bere poemak irakurtzen ditut eta pentsatzen dut: postaletan agertzen ez den hiri lazgarri hori ere nirea da. Horrela burutu du agian unibertsitatetik pasa ez denaren mendeku gorena: unibertsitateko irakasleek bere obra aztertu eta ikasleei irakurraraztea.

‘Kristalezko hiria’, Paul Karasi & David Mazzucchelli eta ‘Alokairuan’, Pernan Goñi | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/iraitz-ugalde-izena-kristalezko-hiria-paul-karasik-eta_md_3076792_1.mp3″ Ir a descargar

Paul Austerren City of Glass (1985), Ghosts (1986) eta The Locked Room (1986) New York-eko trilogia osatzen duten hiru liburuek metropolian gauzatzen diren hiru istorio kontatzen dituzte. Horietan lehena, ‘Kristalezko hiria’, Paul Karasik eta David Mazzucchellik komikira ekarri zuten 1994an. Edizio hura Harkaitz Canok itzuli zuen euskarara 2006an.

Zoritxarreko bizitzak mundutik isolatuta daukan Danniel Quinn idazleak detektibe batengatik galdetzen duen ezezagun baten deia jasoko du gauaren erdian. Erratuta dabilela esan arren, ezezagunak ez dio deitzeari utziko. Eta azkenean Quinnek bila dabilen pertsona bera dela esatea deliberatuko du. Horra protagonistaren lehen irristada. Hutsala, izatez, ez balitz supituko berea ez den bizitza bat bizitzen hasiko delako. Idazten dituen eleberrietako protagonistaren antza hartuz. Inoren larruan sartuz. Bere semea hil nahi omen duen Stillman jaunari jarraitzea izango du xede. Haren itzala izatea. Hori muturreraino eramateak noraino eramango duen ez daki, ordea.

Austerren obran kirika egiteko abagune grafikoa da. Abstraktutasuna irudi bidez esplikatzea lortzen du. Pertsonaiaren barne bukleetan, hiriaren laberintoan, egia eta fikzioaren dikotomia lausoan galtzea. Besterentzea, zerbait naturala balitz bezala. Bizipen eldarniotsuen keak irentsia izan arte. Probatzeko modukoak diren sensazioak dirudite.

‘Alokairuan’ komiki liburua 2010ean argitaratu zen. Pernan Goñik Gaur 8 astekarian luzaroan argitaratutako komiki tiren bilduma da. Alokairuan bizi diren pertsonaien arteko bizikidetza aitzakiatzat hartuta, eguneroko bizimoduaz mintzo da, era zirikatzailean. Alokairuan bizitzearen prekarietatea eta aldi bereko aberastasuna umorez erakusten ditu, edonori bizipenak gogora ekarri eta kilimak ateratzeko moduan.

Etxeari zutik eusten diotenak ez baitira hormak, habitanteak baizik. Horror Morroreko biztanleak kolore guztietakoak dira: Xabi mendizale zaildua; Florencilla musikari feminista zoroa; Neo, teknologia berriek errealitatetik deskonektatuta daukaten mutikoa (sekula bere aurpegia ikusiko ez duguna, beti baitarama markara bat jantzita); Neoren ama, alokairu etxera semearekin etorri zena; Bixen komikigilea… eta pasaeran ibiliko diren beste asko eta asko. Bizikidetzaren ajeak. Bizikidetzaren bizitasuna. Eguneroko gauza txikietan tolerantziak duen garrantzia. Platera zikinak, igande arratsaldeak, paretaz bestaldeko larrujotzeak, pisukideen joan etorriak… egunerokoaren argazki komikoak.

Bi komiki proposamen gauzkoan: sakona bata, ‘Kristalezko hiria’, airosoa bestea, ‘Alokairuan’. Liburutegiko apalean hautsa kendu eta birziklatzea merezi dutenak.

‘Alcools’, Guillaume Apollinaire | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/guillaume-apollinaire-alcools_md_2989697_1.mp3″ Ir a descargar

Hitz baten atzetik usnaka hasi eta liburu oso batekin egin nuen topo lehengoan, kafetxo bat bakarrik hartzera atera eta azken tragoa after hours-ean barre algara bat lez puskatzen duzunean bezala.

Labur esanda: “surrealista” hitza zen nire jomuga, nazkatuta bainengoen bere erabilerarekin: ateraldi surrealista, amonaren gona surrealista, zakurraren putz surrealista! Eta gurutzada etimologikoak hitzaren sorreraraino eraman ninduen: Guillaume Apollinaire zen erruduna! Guillaume Apollinaire, surrealismo hitzaren sortzailea! Madarikatua!

Baina orduan bataioan pentsatu nuen, eta bere zentzu poetikoan, eta Eskorbuto taldea ez litzatekeela talde bera izango Eskorbuto izena ez balu. Aukera bat merezi zuen, beraz, Apollinaire madarikatuak. Finean, frantsesa zen, eta poeta. Ongi da ba. Aurrera: bere liburu sonatuena, Alcools, deskargatu, monokuloa jantzi eta, bibotea laztandu bitartean, urtean behin burutzen dudan ariketa handiusteari ekin nion: poesia irakurtzen duenaren itxurak egiteari, alegia…

Hasi aurretik, egia aitor dezadan: poema batzuei bigarren aukera ere ukatu egin diet. Frantsesa, hizkuntza, oztopo izan dut, eta gainera poema bat arbelean zatikatu nuen azken alditik urte asko pasa dira, eta ez nago zirujauarena egitera ohituta… Baina, kontrara, beste poema askok… dios, pop kanta batek baina indartsuago harrapatu naute!

Zalantzarik gabe, Alcools bildumako poema ugari arrakastarako jaio dira. Har dezagun, adibidez, ongietorria egiten digun “Zone” poema (Ingurua), 100 urteren ostean oraindik ere tonu urbano eta inkonformista galdu ez duena: puntuaziorik ez, asonantziak, kaleko hizkuntzako arrastoak, erlijioari eta tradizio immobilistari ironiaz egurra, saltoak eta bueltak eta jauzi linguistikoak… Baina ze ostia, pentsatu nuen: Guillaume Apollinaire, Frantziako lehen raperoa ote?

Eta lehenengo poemak eragindako inpresioari buelta eman aurretik… Bang! “Le pont Mirabeau”, bigarren crocheta! Begi-kolpe bat nahikoa bere kontrasteez eta musikaz jabetzeko: “L’amour s’en va comme cette eau courante / L’amour s’en va / comme la vie est lente et comme l’espérance est violente», edota «Vienne la nuit sonne l’heure / Les jours s’en vont je demeure». Guillaume Apollinaire, lehen raperoa ala… Frantziako lehen kantautorea ote?

Hortik gutxira dator nire gustukoenetako bat, “Les colchiques”: poema batean emakumeak, lore pozoitsuak, behiak, eskolatik irten berritan armonika joz dauden haurrak eta udazkena nola nahasi, irakurlearengan melankolia arrasto bat utziz eta, batez ere, barregarri geratu gabe? Horren adibide eder da “Les colchiques”.

“La maison des morts” (Hildakoen etxea) da gustatu zaidan beste bat. Apollinaire-k hildakoak hobitik atera eta bizidunekin dantzan, hizketan, maitatzen jartzen ditu. Barrea eragiten dizula batzuetan? Negarra besteetan? Biak batera? Absurdoa iruditzen zaizula guztia? Ba ezinezkoen arteko oreka eta tentsio hori ere ongi mantentzen daki.

Gainontzean, intentsitate handikoak iruditu zaizkit “Hotels” (Hotelak), “Automne malade” (Udazken gaixoa), “L’adieu” (Agurra), 1909 (hain zen ederra, beldurra ematen zidala), Mai (Maiatza) edota “À la Santé” (ironia hemen ere, tituluan). Azken hau kartzelan idatzitakoa da, Gioconda lapurtu izana egotzita Santé-n pasatako astebetean inspiratua. Eta nola ez, liburua ixten duen Vendémiaire (titulutik hasita hemen ere hitzekin jolasean Apollinaire: frantziar errepublikar egutegiko lehen hila izateaz gain mahats-bilketarena ere bai baita). Azken poema honetan mozkorkeria unibertsalari kantatzen dio, inoiz baino kosmopolitago Paris osorik irensteari, osorik edan nahiari, (“Egarri naiz Frantziako Europako eta munduko hiriez / Zatozte denak neure eztarri sakonean isurtzera”).

Sinbolismoaren tradizioari heldu eta garaiko tendentziekin nahastuz (futurismoa, kubismoa), korronte guztiak, alkohol guztiak, pertz magiko batean nahastu zituen Apollinairek, eta edabea 15 urtez eduki zuen eskailerapean: 18 eta 32 urte bitartean ondutako poesia bilduma bat baita Alcools, bizitakoaren alkimiarekin etorkizunari eskainitako erreserba-handiko ardo-botila bat, formaz erabat berritzailea, eta erritmo eta musika berri baten jabea.

Eta Guillaume Apollinaire-ren eldarnio poetikoak hartuta, bibotea laztantzeari utzi eta “Badator modernitatea!” egiten dut garrasi balkoitik. Kale-garbitzaileak gorantz begiratu du instante batez. A ze egoera surrealista pentsatuko du, agian.

 

‘Gela bat norberarena’, Virginia Woolf eta ‘Anne Franken egunkaria’, Anne Frank | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/gela-itxi-bat-iraitz-ugalde_md_2898366_1.mp3″ Ir a descargar

Azken Durangoko azokan presentzia berezia izan zuen Virginia Woolf-en Gela bat norberarena liburuak. Alde batetik, Maria Colera Intxaustik Consonniren eskutik eginiko itzulpena orduantxe argitaratu zelako. Bestalde, aldizkariko azala pintatzen zuten hitzak bertako pasarte ezagunenetariko batekoak zirelako.

Virginia Woolfek 1928an Newnham eta Girtongo Eskola Femeninoetan emandako bi hitzaldi biltzen ditu liburuak. Emakumeak, fikzioa idatziko badu, dirua eta gela propioa behar dituela dio. Ideia hori helarazi nahi die Woolf-ek bere entzuleei, mundua interpretatzeko emakumearen modua idatzita gera dadin, bere garaiko emakumeen hitzak irakur daitezen. Gizonen eta emakumeen arteko ezberdintasuna baliabideek ezarria dela dio, eta Shakespeare-en balizko arrebaren adibide kuriosoa ipintzen du, haren gaitasun berberak izanda ere, emakume jaio izate hutsak zertan amaitzera eramango lukeen irudikatuz.

Harago doa, gainera, analisia. Gizartean hartzen ditugun rolak aztertzen ditu: “Zergatik edaten zuten gizonek ardoa eta emakumeek ura?”. Gure portaeretan ezustean bezala daramagun generoaren inpronta sakon aztertzen du, “Sexu baten segurtasun eta oparotasunaz eta bestearen pobrezia eta segurtasun gabeziaz” eta horren zergatiez hausnartuz. Eta horrela iritsi da beharbada, egun, generoaren inguruko edozein lanketatan erreferentzia izatera.

Woolfek bere entzuleei opa ziena baino gutxiagorekin idatzi zuen bere egunkaria Anne Frank. Josu Zabaletak itzulia, Erein argitaletxeak berrargitaratu berri du II. Mundu Gerraren kontakizunaren zati den lekukotza hunkigarri hau. Ez zuen gela bat berea Anne Frankek. Beste zazpi lagunekin elkarbanatu beharreko ezkutalekua besterik ez zuen. Dirudun familiako alaba izateak ezin uka lagundu zionik.

Euren babesleek lepoa jokatu zuten ezkutaldi osoan zehar eta behar zuten guztia erosteko adina diru izan zuten Frank-tarrek egonaldi itogarriak iraun artean. Baina Annek bere gela propioa koadernoan idazten zuenarekin eraiki behar izan zuen. Horixe baitzen bere esparru pribatu bakarra. Inozentzia pixkanaka erantziz doazen konikak dira, Anneren izaerarako eta bizipenetarako atea parez pare zabaldu eta II Mundu Gerrako errealitatearen argazki gordina egiten dutenak, historia oraindik idazteke zegoen garaian. Beti izango ditu Anne Frankek 13 urte. Beti izango da heziketa aristokratikoko neskato lotsabakoa. Sarraski historiko baten erdi-erdian bere eguneroko bizimoduko arazoak, amorru, min eta maiteminak, izuari eta itolarriari aurre egiteko estrategiak bide batez bezala kontatzen dizkiguna.

XX. mendeko bi emakumeren ahotsak biltzen dituzten liburuak gaurkoan. Gela bat norberarena zen Woolfek bere entzuleei opa zien handiena. Ez zuen halakorik izan Frankek bere egunkaria idazteko garaian, baina, Woolfek nahiko zukeena utzi zuen historiarako, garaiko emakumeen ahotsa idatzita geratzea.

‘Montecristoko Kondea’, Alexandre Dumas | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/jon-iraola-montecristoko-kondea-alexandre-dumas_md_2851479_1.mp3″ Ir a descargar

Edmond Dantès marinelaren berri, lehen aldiz, hamar bat urterekin izan nuen. Etxe azpiko liburu-dendan gazteentzat egokitutako lehen tomoa erosi zidan senitartekoren batek, eta hasi eta buka irentsi nuen. Gogoan iltzatua geratu zitzaidan liburu haren azala: Dantès gaztearen irudia zekarren, uretatik atera berritan, gibelean If-eko gaztelua zuela. Bigarren aldiz, Edmond Dantès-ekin ETB 2-k eman zuen Gérard Depardieu-ren telefilmean egin nuen topo, hamasei  bat urte nituela.

Argumentua, gutxi-asko, denok jakingo duzue: Edmond Dantès etorkizunez beteriko gaztea, gutun anonimo bat tarteko bonapartista sutsu izatez akusatua, bizi guztirako giltzaperatzen dute If-eko gazteluan. Gutun anonimoa ustez lagun zituen Danglars eta Fernand-ek idazten dute, Caderousse mozkorraren begiradapean, eta azkenik Villefort prokuradoreak kondenatzen du gaztea, errugabea dela jakinda. Errugabe bat kartzelan preso: zenbat pelikula ez ote dira egin gai horretan oinarrituta?

Nahiz eta momentu batean Dantès-ek bere burua guztiz abandonatu, kartzelan ezagutzen duen Faria abade jakintsuari esker eusten dio bizi gogoari: azken honek politika, ekonomia, kimika, hizkuntzak… irakasten dizkio, eta Monte Cristo-ko irlan dagoen altxor ezkutu baten berri ere ematen dio. Fariaren heriotzaz baliatuz, Dantès-ek If-eko gaztelutik ihes egitea lortzen du, eta altxorraren jabe egiten da. Hortik aurrera, jada Monte Cristo-ko kondearen mozorropean, kartzelan zegoen bitartean laguntzen saiatu ziren lagunak saritu eta traizionatu zituenak banan bana mendekatzen ditu.

Bai gazteentzako moldaketak bai telefilmak, biek ala biek sorgindu ninduten bere garaian, abenturaren muina laburbiltzen nahiko ongi jakin baitzuten. Baina oraingoan, jatorrizko nobelaren bidez istorioari hirugarrengo aldiz heldu diodanean, aitor dezaket mendekuari eskainitako katedral honen katakonba eta korridore ezkutuenetatik paseatu nahi duenarentzat liburua bezalakorik ez dagoela. Nobelan baino errazago nekez barnera baitaiteke, arrakala eta ñabardura guztietaz jabetuz, Edmond Dantès-en eboluzioa: hasieran gazte lerden, adoretsu, maitemindu, itxaropentsu eta pixka bat xalo izatetik; traizioak eta kartzelaldi luzeak itxuraldatutako mendekatzaile ia-ia jainkotiar gupidagabea bihurtzera ondoren; eta barkatzeko gai den eta maitearekin bizitza berri bati ekiteko prest dagoen gizona izatera amaieran.

Hori bai, Gérard Depardieu-ren aurpegia jartzera ohituta, nobela irakurtzerakoan nire harridurarako beste itxura bateko Kondea deskubritu dut: argalagoa, zurbilagoa, jonkixeagoa (hasieran pixka bat harritu nau drogen inguruan duen jakintzak -kontsumitzen dituen hashish eta opio pilulak, esaterako-), kosmopolitagoa eta hotzagoa mendekuaren plangintzan, baina sentikorragoa gauzatzerakoan. Gainera, uste baina zirraragarriagoak egin zaizkit Kondearen mozorro festa eta joko eta elkarrizketa paraleloak.

Pertsonaien inguruan, Dumas-ek sortzen duen unibertsoan denetik dago, ugari, bereizi eta xehe gainera. Izaeren aberastasuna bigarren mailako protagonisten sare zabaleraino ere iristen da: eleberri hau irakurri duen edonork edukiko ditu gogoan Noirtier bonapartista,  Luigi Vampa bandido italiarra, edota Bertuccio, kondearen laguntzailea…

Monte Cristo-ko kondea nobela klasiko bat da, eta irakurlea uneoro narratzaile orojakilearen eskutik helduta doa korapiloaren meandro guztietan barrena. Baina ez du inolaz ere horregatik bizitasun faltarik: traizioa, pasioa, abentura eta ezustekoak nahi adina aurkituko ditu bertan irakurleak. “Altxor uhartea”rekin batera, iruditzen zait bigarren hezkuntza hasterakoan gehien faltan botatzen dudan liburua dela honako hau, heldutasunerako bidaia iniziatiko moduan-edo…

Azkenik, inoiz gaurkotasunik galduko ez duen nobela dela uste dut, eta ez bakarrik gai unibertsal asko (mendekua, justizia, traizioa) sakon eta maisuki garatzen dituelako; are gehiago, gaurkotasunik inoiz ez du galduko, zoritxarrez beti egongo baita, gizakiok bata bestea giltzaperatzen jarraitzen dugun bitartean behintzat, bidegabeki, traizio baten ondorioz, prozesu kafkiar baten harlauza azpian lurperatuta eta ahanzturara kondenatuta, itzalpean usteltzen ari den norbait.

Jim Thompsonen ‘The Grifters’ eta Dolores Redondoren ‘Hezurren ondarea’ | Iraitz Ugalde

http://www.ivoox.com/iraitz-ugalde-jim-thompsonen-the-grifters-eta-dolores_md_2802056_1.mp3″ Ir a descargar

“Elizondoko isiltasun hark existitzen ez zen bake bat aldarrikatzen zuen, lur azalaren azpitik irakiten zegoen baretasun bat, laba goriko erreka bat balebil bezala Baztan errekaren parean leku hartako bizilagunei su-leizetik beretik goraka doan energía teluriko bat kutsatzeko”.

Horrelako misterioak biltzen ditu bere baitan Hezurren ondareak, Dolores Redondoren bigarren eleberriak. Zaindari ikusezinari jarraipena ematera dator Baztango trilogía osatuko duten hiru liburuetan bigarrena. Fernando Rey eta Mikel Vilchesek euskaratu dute. Argitaratu orduko hamaika hizkuntzatara itzulia izateaz gain, aurki egingo du zinemarako saltoa. Amaia Salazar ispektoreburua eliza baten profanazioa eta jarraian gertatu diren zenbait hilketa ikertzera dator bere jaioterrira. Baztango behelainoa eta egurats umela ezkutaleku ezinhobea dira, ordea, basoko piztia, iraganeko mamu eta zomorro psikopatentzat. Eta banaka behaztopatuko da hauetariko bakoitzarekin. Krimen guztiak erlazionatuta daudela demostratzeko ahaleginean, agoteek, euskal mitologiak, indarkeria matxistak, kristautasunak, tradizioak eta familiak bat egiten duten zurrunbilo sakonaren erdian aurkituko da. Eta zailtasun personal oro gainditu beharko du kasua ebaztera iristeko. Polizia gisa atzean ez geratzeko oilartzen, ama berriaren inseguridadeetan amiltzen, erdi sorgina duen izeba zaharrarekiko tratuan eta umea zenetik ama zoroari dion izu sakona menderatu nahian ikusiko dugu Amaia. Kasua argituagatik, kostako zaio bere barne-korapilo guztiak askatzea.

Jim Thompsonek 1963an idatzi zuen The Grifters eleberria, estatubatuarraren beste zenbait nobelaren antzera Miel Anjel Elustondok euskarara ekarri duena, Litxarreroak izenpean. Nobela zikina eta azkarra da, ez kasualitatez, 1990ean Stephen Frears-ek pantaila handira eraman zuena. Iruzurgileak eta soziopatak izan ohi dira Thompsonen nobeletako pertsonaiak. Halakoxea da Roy Dillon. Bere amak hamalau urte zituela jaio zen. Umea izan berritan alargunduata, neska gaztearen jarrera “arreba zahar berekoiak neba txiki ernegagarriarekin duena”ren antzekoa izan zen. Haurtzaro zakarrak hiriko oihanean bizirauten irakatsia diola ohartzeke, ahal bezain laster urrunduko da Roy amaren ondotik. Ez du sustrai sakonik inon botako. Jendeak oroit dezakeen nabarmenkeria oro saihestuko du. “Hartu eta aire!” filosofiarekin aberastuz (eta aldi berean pobretuz), ingurukoei ahal duen guztia lapurtu eta dagoen tokitik ospa eginez emango ditu urteak. Gipoi baten ondorioz larri dagoen unean, ama berriro agertuko da bere bizitzan. Apur bat ahul eta gizaki, bere inguruaren kontrola galduz joango da Roy. Eta indartzen denerako, urteetako bizimoduak gaina hartua izango dio. Merezi duen azkenburukoaz ixten du nobela Thompsonek, liburu osoan nabaria den azerikeria goi mailaraino eramanez.

Hezurren ondarea, krimena eta afera poliziakoak Baztango lurretan gauzatuak; Litxarreroak, nobela beltz amerikanoaren poltsikoko lagina. Gaurko bi proposamenak akzio apur baten gogoz daudenentzat.

‘Azken afaria’, Xabier Montoia | Jon Iraola

http://www.ivoox.com/azken-afaria-jon-iraola_md_2739655_1.mp3″ Ir a descargar

Felix  eta  Juanjok,  Xabier  Montoiaren  azken  eleberriko  protagonistetako  bik, armagnacak  eta whiskyak  edanez,  Habanakoak  errez  eta Laboaren  abestiak  egusentiraino  kantatuz  ematen  diote amaia  “Azken  afaria”ri. Momentu horretan,  ni  behintzat,  liburua  kolpe  batez  itxi  ostean,  burua atzera bota eta zer egin ez nekiela gelditu nintzen: barrez lehertu? Nire burua tristuraren  zulorik sakonenean hondoratu?

Txiste bat bezala hasten da liburua. Deustuko unibertsitatean zuzenbidea ikasitako lau lagun ohi Bilboko soziedade batean bazkaltzera  elkartzen dira: Kosme Astoreka, PNVko handi­mandi  bat; Juanjo Rodera, komunista madrildar euskaldundu bat; Felix Goñi, jeltzaleen orbitako abokatu bat; eta Samuel Salaberria, Nobel sariaren kinieletan dagoen euskal idazle bat. Bizitzak aurrera egin du, ibilbide  ezberdinak  aukeratu  dituzte  denek.  Umorerik  ez  dute  galdu  halere,  elkarri  ziria sartzen artistak baitira. Hori bai: dosi txikitan bada  ere,  erresumina, inbidia  eta gorrotoa suma daitezke, baina bekaturik larriena ere mahai bueltan bapo janez eta edanez barka daiteke… ezta?

Luze  baino  lehen  lehertuko  da  istorioa  ordea:  Ertzainak  Felix  Goñiren  etxean sartzen  dira,  eta semea,  Eneko,  atxilo  eramaten  dute,  kale  borrokako  zenbait  ekintza  egotzita. Hasierako oreka puskatu  da  betirako:  Audientzia  Nazionalerako  joan  etorriak,  Felix  Goñiren  lagun  eta  iragan jeltzalearen betiko haustura (Kosme Astorekatik  erabat urrunduz  eta Juanjo Roderaren lagunmin bihurtuz),  torturak,  mehatxuak, sufrimendua.  Enekoren  atxiloketak  bai  bikotean  eta  bai semean beragan duen eragina suntsitzailea da erabat. Horren erakusle dugu liburuaren harribitxietako bat, Gauaren  gaua  kapitulua.  Niri  bereziki  jasangaitza  egin  zait,  pertsonaiak  sufritzen  ari  diren insomnio, obsesio eta torturak irakurlearenak egiten baititu Montoiak. Erabat gainera. Batzuetan, ez dakit ba, pixka bat pasatzen dela iruditzen zait… Adibidez: “Aukera, dugun bakarra, ez baita hil ala bizi, hil ala hil baizik”. Irakurle, aldez aurretik abixatuta zaude: Xabier Montoiaren liburu bat da; zer nahi duzu ba. Egia da, hala eta guztiz ere, azken kapituluak, “Afaria” izenekoak, baduela kontrapuntu  funtzioa.  Izan  ere,  beharrezkoa  iruditzen  zait  “Gauaren  gaua”  bezalako  kapitulu itogarri baten ondoren, nobela orekatzeko irakurleari arnasbide bat gutxienez eskaintzea.

“M  letraz  hasiriko  hitzak  erauziko  nituzke  hiztegietatik”,  dio  momentu  batean  Felix  Goñi­k. “Maitasun, malko, menpeko, min…” (idazlea ala musikaria ari ote zaigu hitz egiten?). Dena den, nire irudikoz lau hitz horiek dira, ondoren  aipatutako Tortura  eta Traizioaz gain, liburuko gaiak hobekien laburbiltzen dituztenak. Maitasun, Malko, Menpeko, Min, Tortura, Traizio. Hein handi batean, “Denboraren izerdia” ekarri dit gogora, oso gustuko dudan bere beste nobela bat. “Azken afaria” ere nobela gogorra  baita. Askotan  ez  dizu  bakerik  emango,  ez dizu  arnasten utziko,  zure zauri sakonenetan ibiliko da aztarrika, baina barre egiteko ere parada izango duzu. Aukeratu duen hizkeragatik, elkarrizketen freskotasun eta zorroztasunagatik, istorioaren gertutasunagatik eta, nola ez, espiritu punky­agatik (iluna, desesperatua, etorkizunik gabea, baina edozerri eta edonori barre egiteko prest beti), “Azken afaria” aspaldi honetan irakurri dudan nobelarik borobilena iruditu zait.