Kantu kontari | Noiz hasi ote zen dena? (Gu ta gutarrak)


Aurreko saioan talde baten kanta ekartzeko eskatu zenidan, eta nik Ertzainak taldearen kanta bat ekarriko nuela esan banuen ere, Gu ta Gutarraken bat ekarri dut gurera. Finean, Josu Zabala zen Ertzainaken itzaleko liderra eta oker ez banago baita Gu ta Gutarrakekoa ere.

Taldea 2007an sortu zen 7 eskale proiektua borobiltzeko. Bi taldeok Josu Zabala, Unai Iturriaga eta Igor Elortzak osatu zuten, baina Gu ta gutarrak taldean Aitor Rubio kitarrista eta Xanpe bateria joleak ere osatzen zuten.

Gaurko aukeratu dudan kanta, Iturriagaren Noiz hasi ote zen dena? Izan da eta nahiz eta amodioaren gaia jorratzen duen, badu beste ikuspuntu bat ere. Bertsolaritzan egiten den moduan erreferentzia ugari erabiltzen ditu eta bide batez, horiek pixka bat xehetzeari ekingo diot.

Stanley Kucricken  “2001. A Space Odissey” edo “2001. Odisea Espazioan” pelikularen hasieran ikusi daiteke mundua, guk ezagutzen dugun mundua guztiz suntsituta dagoela, eta tximinoak hezur bat hartu eta oso harrotuta dagoelarik zerura botatzen duela. Gero espaziontzi bat ikusten da. Horregatik dio kantak Kubrickek hezurra jira arazi zuen unean? Noiz hasi ote zen dena galdetzen ari zaiola bere buruari ezin dugu ahaztu.

Gero Bilintx eta Urumea aipatzen ditu. Jakina da Bilintx oso zoritxarreko izan zela, eta baita donostiarra. Bertsolaritza modernoaren hasieraz ari ote da Iturriaga?

New Yorkeko zero gunea aipatu ere egiten du. Eta ez da kasualitatea. Denok izango dugu buruan 2001ean torre bikiek utzitako hutsunea. Handik hona ere sortu zen estatus berri bat munduan: kontrolarena. Lehen kontrolatuta baginen, aurrerantzean are eta gehiago.

Hurrengo lerroan kutxa metafisikoak aipatzen ditu. Hau esplikatzea zail samarra da, baina esango dizuet kontzeptu hau Oteitza jaun txit gorenak ibiltzen zuela. Finean, hutsari forma emateko erabiltzen zuen espazioari deitzen zion Kutxa metafisiko. Haurtzaroarekin lotutako oroitzapenek ez ote zuten inspiratu esan ohi da.

Eta konturatu nola bertso guztien azken puntua amodioarentzat uzten dituen. Lehenengo bertsoan hala egiten du galde: Akaso zure egongelan? Nire logela xumean?
Agian dena bukatu zela esan nizunean

Bigarren bertsoa esaldi frantses batekin hasten du: laissez faire ta laissez passer, utzi egiten, utzi pasatzen eta ekonomiaren liberalismoari egiten dio erreferentzia. Adam Smith ekonomilariak, kapitalismoaren sortzaileetariko batek, erabiltzen zuen sarri. Horregatik galdetzen dio “grinen liberalismoaz zer diozu Adam Smith?”

Bukaeran Malevich aipatzen du, eta koadro beltz bat zurian. Esan behar da URSSekoa zela Malevich margolaria, naturalismoa margotzen zuena. Baina bizitzaren puntu batean forma basikoak zeudela ohartu eta haiekin edozer gauza egin zitekeela esan zuen. Forma haiek, laukia, hirukia eta zirkulua ziren. Baditu bi koadro oso famatu eta horietako bat Koadro beltz bat zurian deiturikoa da. Zuriz margoturiko lientzo baten gainean, beltzez margoturiko koadro bat margotu zuen.

Azken esaldia: zergatik ez dago dutxan zuk utzitako hilerik?

Pavese idazle italiarra izan zen. Esan daiteke triste bizi zela, eta azkenerako buruaz beste egin zuen neskak utzi zuenean. “heriotza etorriko da, eta zure begiak izango ditu” idatziz suizidatu zen.Kontran, Corto Maltese triunfadore bat zen. Komiki batetik ateratako pertsonaia dugu Corto, eta neskak eramaten zituen Eskondida irlara, badakizue zertara… Esan Hugo Prattek egin zuela komikia.

Azken puntua: baina nire “Escondidan” izarak ez daude heze… Arrakalatuz dihoaz desertuak bezalaxe.

Azken bertsoa guztiz eskaintzen dio Euskal Herriko auziari. Eta erru guztia, Hertzainak, Laboa, Sarri, politikari…. Horri guztiari botatzen dio. Suposatu behar dugu noski, neskarekin utzi izana leporatzen diela guzti horiei.

Azken esaldia: Lotan sozialista izan kapitalista itzarrik… Horregatik gosaltzen dut goizero bakar-bakarrik.

Dena den badaude beste perla batzuk, eta 3 aipatu nahi nituzke.
Ez milurte batek ez bik, ez du beratu jenderik.
Musu labur, musu luze despedidetako morse.
Ezin da eskatu irri bat entzun nahi gabe negarrik.

“Y sin embargo” – Joaquín Sabina

Gaurkoan ez dut gehiegi sakonduko, eta Joaquín Sabinaren “Y sin embargo” kanta hartu dut.

Entzun berri dugun kanta 1996an kaleratu zen “Yo, mi, me, contigo” diskoan, Sabinaren diskoetan arrakasta handienetakoa jaso zuena.

Akaso gaur egunean, Sabinak egin dituen adierazpen harira, ez du Euskal Herriko jendeak gehiegi maite, baina esan beharra dago 1970.ean Espainiatik alde egin behar izan zuela koktel molotov bat “banco de Bilbaoko! Egoitza batean jaurti zuelako Burgoseko prozesuaren aurka agertu zen eta. Londresen errefuxiatu zen, eta bere londoneko etxean hainbat ETAko kide eduki zituen gordeta. Lehen aldiz hauteskundeak izan zirenean HB bozkatu zuela esan zuen berak.

Baina gerora Euskal gatazkaren auziaz guztiz aldendu zen eta zenbait hitz latz esan izan ditu geureari buruz.

Dena den, intro txiki honek bere bizitza kokatzeko soilik balio nahi zuen. Eta zergatik aukeratu dudan kanta? Ba kanta honek baditu zenbait berezitasun. Lehenengoa musikala da. Kanta ia gehienek bi zati melodiko izaten dituzte, eta honek hiru ditu, progresibidade handia ematen diotenak. Bestalde, Sabinaren ia kanta guztiak bezala, oso luzea du letra, eta nahiko korapilotsua. Errimaz josia dago kanta eta amodioaren gaia jorratzen du. Luxuzko esaldiak ditu, adibidez,

Ematen ditudan musuek pozoitzen naute,
Eta hala ere, zu gabe lo egiten dudanean
Zurekin egiten dut amets
Eta guztiekin nire ondoan lo egiten baduzu,
Eta baldin bazoaz teilatutik egiten dut alde
Jaberik ez duen katuak bezala
Etsipenaren zapian galdurik
Zure edertasuna zikindu gabe lausotzen duelarik.

Datorren astean beste kanta berri bat ekarriko dut gurera.

“Nessun Dorma” – Giacomo Puccini

Azkenaldian nahiko triste nabil tabernan jarri behar dudan musikagatik. Perrea-perrea, takata, mamasita, barabara berebere, eta horrelako kantu “dantzagarriak”.

Musika hil da. Ez dakit non dagoen egunez, akaso, norbanakoen aurikular zurietan lurperatu da. Edota Ipod nanoen zeruan egongo da. Nahita edo nahi gabe, denok egon gara musikaren hiletan Taberna zuloetan Budwisserrak edaten ditugun bitartean. Shakira, David Guetta, Michel Tello eta Bisbalek ez dute akatu. Gu izan gara. Gu gara “noche de sexo” edota “rabiosa” eskatzen ditugunak. Gu gara kokaina bezala azken “hit”ak kontsumitzen ditugunak, gaindosiak jota txahala bota arte.

Mundu hobeago batean egongo da musika, ziur. Agian antzokietan errefuxiatu da, edota Durangoko azokako azken standean. Agian, ez dugu berriz gauez ikusiko. Horregatik, nire tristezia hedatzeko hurrengo kanta jarriko dut, gomedatzen dizuet begiak ixtea eta musika ondo entzutea. Imaginatu zeuen buruak Erromako Operan:

Entzun duguna, Nessun Dorma du izena. “Ez dezala inork lorik egin”. Giacomo Puccinik egindako opera da, Turandot izenekoa, eta berau bukatu gabe hil zen musikagilea. Franco Alfanok amaitu zuen eta 1926an eman zen aditzera.

Jarritako kanta, 2007an hildako Luciano Pavarottik kantatzen du era ezinhobean. Pavarottik modan jarri zuen kanta izan zen Nessun Dorma.

Letrak honakoa dio:

Ez dezala Inork lorik egin! Ez dezala inork lorik egin!
Zuk ere ez Printzesa.
Zure gela hotzean
izarrak ikusten dituzu
amodio eta esperantzaz dardarka.
Baina nire misterioa nire baitan dago,
Nire izena ez du inork jakingo. Ez, ez
Zure ahogainean esango dut.
Argiak dirdir egitean.
Eta nire musuak nire egingo zaituen isiltasuna urtuko du.

Alde egin, oh gaua!
Desegin zaitezte, izarrok! Desegin, izarrok!
Egunsentian, irabaziko dudala!
Irabaziko dudala!
Irabaziko dudala!

Eta zergatik ekarri dut gaurkoan opera gurera? Lehenik eta behin, esan, ez dudala horrelako musikarik nahi taberna zuloan, taberna ixteko ez bada behintzat. Baina interesgarria iruditu zait ikustea nola aldatzen diren kontsumo bideak. Duela hamar bat urte tabu ziren gaur egun entzuten ditugun kanten baliokideak. Gaur entzuten diren kanten letrak, orokorrean esanda, oso sexistak direla iruditzen zait. Eta gero pankarten aurrean ikusten ditugunak ere gerturatzen dira barra ertzera horrelako kantak eskatzera.

Kantaz gain, bukaera izugarria duela portzierto, gustatzen zait nola jokatzen duen bere izenaren misterioarekin. Nola erabiltzen dituen gaua eta izarrak debekua aitortzeko, eta nola garraxi egiten dion egunsentiari. Irabaziko dut! Egunsentian, Irabaziko dut!

“Berreziketaren zailtasunari buruz” – Ruper Ordorika

Gaur galdera batekin nator: “badituzu 10 minutu?”. Azkar doa denbora. Azkarregi akaso. Eta izan ginen tximino horretatik milioika urtetara gauden arren, azkar doa denbora. Azkarregi. Hain doa azkar, ezen ez baikara segundu bakar batean ere geratzen ingurukoaz gozatzeko, hausnartzeko eta ulertzeko ere. Hemen dauzkazue ba, bost minutu kantuaz gozatu eta ulertzeko.

Ruper Ordorika oñatiarrak sartu zuen lehen aldiz bere diskografian 1985. urtean “bihotz erreak” diskoaren barnean. Gero 2000. urtean “Gaur” zuzeneko lanean argitaratu zuen berriro.

Kantuak gaurkotasun handia duela uste dut, esaten diren esaldiengatik. Adibidez, zeri ematen diogu garrantzia? “Munduaren salbazioa hil ala bizikoa denean barberoenera joaten dira” edoKausa zuzenearen alde borrokatu beharrean biruela eta barizen kontra ari dira”. Horrelako esaldiek badute gaurkotasunik.

“Izan ere, dena pikutara joaten da gizonengatik. Gizonekin ezin da inolako estaturik jaso. Zorri saku bat asko da euren aldean.

Zalantza aldeanoak.

Idiotak kontsumoan baino pentsatzen ez duzuenak.

Ohartu gaitezke idazten duenak ez duela bere burua “gizon” kontzeptuaren baitan.

Eta bukatzeko, esaten du “Ez dagoela denak akatzerik, alegia. Ezin egunero ibili gauzak esaten. Hau pagotxa gizonik ez balego. Orduan zer?” 

Zer gizonik ez balego? Zer joango zen pikutara? Non jartzen dugu begirunea geure zilborrean ez bada?

Berreziketaren Zailtasunari buruz

Munduaren salbazioa hil ala bizikoa denean
barberoenera joaten dira.
Abangoardiaren orpotik xoraturik joan gabe hala diote:
ez huake zerbeza bat gaizki etorriko orain.
Kausa zuzenearen alde borrokatu beharrean
biruela eta barizen kontra ari dira.
Unerik larrienean hortxe doaz
buzoi edo ohe bila.
Hastekotan dela milurtekoa
ba heurak beren haurzapietara.
Izan ere, dena pikutara joaten da gizonengatik.
Gizonekin ezin da inolako estaturik jaso.
Zorri saku bat asko da euren aldean.
Zalantza aldeanoak.
Idiotak kontsumoan baino pentsatzen ez duzuenak.
Iraganaren kondarrak.
Ez dagoela denak akatzerik, alegia.
Ezin egunero ibili gauzak esaten.
Ene! gizonik ez balego
orduan bai pagotxa.
Ene! gizonik ez balego
orduan zer.

“Playa Girón” – Silvio Rodríguez

Silvio Rodriguezen kanta dugu, 1975. urtean argitaratu zena “Días y Flores” diskoan eta “Playa Girón” du izena.

Silvioren kanta gehienak “reboluzionarioak” dira, baina honek badu besteengandik aldentzen duen puntua: Playa Girón arrantza-ontzia zelako eta Silvio berak urtebete eman zuelako bertan lanean. Han idatzi zituen 60 bat kanta. Bizitzan eduki duen garairik emankorrenean. Silviok dio ez duela inoiz hainbeste denborarik izan sormen lanerako. Eta bertan idatzi zuen Playa Giron kanta.

Kanta honen bereizgarritasuna da, Itsas gizon, kantari eta poetaren azaletik kontatzen duela istorioa. Aurrerago Silviok idatzitako liburuan esango zuenez, baldintza egoera gogorretan kubatarrentzat lan egiten duten arrantzale anonimoei omenaldi xume bat besterik ez dela.

Aipagarria da autoreak konsensoa bilatu nahi duela musikari, poeta eta historialarien artean. Artea, estetika eta egiaren artean alegia. Eta presa du munduari erakusteko zeinen baliogarria den betetzen duten lana. hain era xume bezain garrantzitsuan egindako lana.

Baina Playa Girón ez zen soilik ontzi bat izan. Playa Giron ez zen soilik bertako arrantzaleak. Cubako Bahía de Cochinosen dagoen hondartza ere badelako, eta leku militarki estrategikoa izan zen 1961. urtean 1500 kubatar erbesteratuk indarrez sartzen saiatu zirenean. Bertan, eta 72 orduren bueltan, Kubatarrek CIAk entrenatutako 120 soldadu antikastrista hil zituzten eta beste 1400 atxilotu. Gero Estatu Batuekin trukatu zituzten 62 milioi dolarreko balioa zuten jana eta botiketan.

Gainera, badu niretzat azpimarragarria den esaldia, denetan gailentzen dena. Eta Kuba bezalako herrialde komunista baten prismatik begiratu behar dena. Horrela dio: “Inork janaria lapurtu, eta gero bizitza ematen badu, zer egin?”. Eta zer egin behar da herrialde komunista batean lapurtzen duenarekin? Eta Bostwanan lapurtzen duenarekin? Eta Euskal Herrian? Zer egin behar da bizitza ematen duenarekin? Non? Eta bi gauzak egin dituenarekin? Horrekin zer?